İmam el-Harâitî: Mekârimü'l-Ahlâk, İ'tilâlü'l-Kulûb, Kalp Tabâbeti ve Rûhânî Arınma Külliyâtı

Hicrî III. ve IV. asırların en büyük muhaddis, ahlakiyatçı ve kalp hekimlerinden biri olan Ebû Bekir Muhammed b. Ca'fer b. Sehl es-Sâmarrî el-Harâitî (ö. 327 / 939 civarı), Abbâsî hilâfetinin idari merkezi Sâmarrâ'da doğmuş ve ilim tahsilini Bağdat, Basra ve Şam'da tamamlamıştır. Ömrünün son dönemini ilim ve irfan merkezi Dımaşk'ta (Şam) geçirmiş ve orada vefat etmiştir.

İmam el-Harâitî'yi İslâm düşünce tarihinde benzersiz kılan hususiyet, hadis ilminin katı isnad ve cerh-ta'dîl usûlünü doğrudan ahlak, kalp psikolojisi, nefis marazları ve insanî duyguların tahliline hasretmiş ilk büyük müellif olmasıdır. O, ahlakı soyut felsefî kavramlarla değil; bizzat Resûlullah aleyhissalâtü vesselâmın, ashab-ı kirâmın, tâbiînin ve ilk zâhidlerin yaşayan sözlü ve amelî rivayetleriyle sistemleştirmiştir.

İmam el-Harâitî'nin başyapıtı Mekârimü'l-Ahlâk ve Me'âlihâ ve Mahmûdü Tarâikıhâ (Yüce Ahlak İlkeleri, Yüksek Faziletler ve Övülen Yollar), Peygamber Efendimizin meşhur 'Ben ancak yüce ahlakı (mekârim-i ahlâk) tamamlamak için gönderildim' hadis-i şerifinin şerhi mahiyetindedir. Eser, bini aşkın isnadlı rivayetle fıtrat-ı selîmenin güzelliklerini sergiler.

Kitapta cömertlik, hayâ, vefa, sıdk, hilim, sabır, şecaat, iffet, anne-baba hakkı, komşu hukuku ve mazluma yardım gibi erdemler tek tek ele alınır. Harâitî'ye göre bu vasıflar yapay kurallar değil; insanın ruhuna dercedilmiş ilâhî nûrun fıtratta yeşermesidir. Bu ahlakî kemâlata ulaşamayan toplumlar maddeten ne kadar zenginleşirse zenginleşsin manen bir enkazdan ibarettir.

İslâm psikolojisi ve manevî tabâbetin en erken ve en derin şaheserlerinden biri olan İ'tilâlü'l-Kulûb (Kalplerin Marazları ve İptilaları), kalbin rûhî sıhhati ile nefsin hastalıklarını inceler. Kur'an'da 'Onların kalplerinde hastalık vardır' (Bakara, 10) âyetinden mülhem olan müellif, bedenin hastalandığı gibi kalbin de kibir, haset, riya, kin, dünyevî hırs ve şehevî tutkularla hastalanacağını belirtir.

Harâitî, her bir kalp marazını tıp hekimlerinin teşhis hassasiyetiyle masaya yatırır: Hastalığın semptomları nelerdir, kalbin basiret gözünü nasıl kör eder ve tedavisi hangi manevî terkiplerle (zikir, tefekkür, tövbe, zühd ve sâlih sohbet) mümkündür? Bu eser, İmam Gazâlî'nin İhyâ'sındaki 'Mühlikât' (Helak Edici Şeyler) cildine ilham veren en temel kaynaktır.

İ'tilâlü'l-Kulûb'un en dikkat çekici ve dönemi için devrim niteliğindeki bölümlerinden biri, aşk (ışk), sevgi (muhabbet) ve tutku (hevâ) kavramlarının ele alındığı fasıllardır. İmam el-Harâitî, aşkı tabu sayıp inkâr etmek yerine; onun insan tabiatındaki köklerini, kalpte nasıl tutuştuğunu ve ruhu nasıl esir aldığını hadisler ve gerçek yaşanmış kıssalarla tahlil eder.

Müellif, beşerî aşkın eğer iffet, edep ve sabır sınırları içinde muhafaza edilirse ruhu incelten ve mecâzdan hakîkî aşka (İlâhî Muhabbet) köprü olan bir sır taşıdığını açıklar. Nitekim Peygamber Efendimize atfedilen 'Kim âşık olur da iffetini korur, sabreder ve bu hal üzere ölürse o şehittir' rivayetinin fıkhî ve ahlakî derinliklerini bu eserde bulmak mümkündür.

İmam el-Harâitî, Mekârimü'l-Ahlâk'ın zıddı ve tamamlayıcısı olarak Mesâvi'ül-Ahlâk ve Mezmûmühâ (Kötü Huylar ve Yerilmiş Yollar) adlı eserinde insan ruhunun karanlık dehlizlerini aydınlatır. Haset, ateşin odunu yiyip bitirdiği gibi iyilikleri tüketen bir zehirdir; kibir ise İblis'in ilk günahı olup insanı Hakk'a ve halka karşı kör eder.

Müellif, kötü ahlakın yalnızca ahiret azabına sebep olmakla kalmadığını; dünyada da insanın iç huzurunu, uykusunu, sıhhatini ve sosyal bağlarını paramparça eden bir cehennem olduğunu psikolojik vakalarla ortaya koyar. Kötü huydan kurtulmanın ilk şartı, insanın kendi kusurlarıyla yüzleşebilme cesaretidir.

Harâitî külliyâtında hayâ (utanma duygusu ve nezaket), tüm erdemlerin anası olarak kabul edilir. Resûl-i Ekrem'in 'Hayâ imandandır ve hayâ ancak hayır getirir' nebevî buyruğunu şerh eden müellif, hayâyı üç dereceye ayırır:

• Hakk'tan Hayâ: Yalnızken dahi Allah'ın kendisini gördüğünü bilerek günahlardan ve kalp kirliliğinden sakınmak.
• Halktan Hayâ: İnsanlara eziyet vermekten, edepsizlikten ve cemiyetin ahlak nizamını bozmaktan çekinmek.
• Kendi Nefsinden Hayâ: İnsanın kendi vicdanına karşı dürüst olması, gizli kalsa bile kendine yakışmayacak süflî hallere düşmemesi.

Hayâ perdesi yırtılan bir insanda diğer bütün erdemler birer birer dökülür; geriye sadece vahşi bir nefis kalır.

Eserde sıdk (doğruluk), manevi sülûkun ve kemâlâtın şahdamarıdır. İmam el-Harâitî, sıdkın sadece dilde değil; niyette, amelde, ahitte ve kalbin derinliklerinde olması gerektiğini vurgular. İçi başka, dışı başka olan münafıkâne tavırlar, kalbin nurunu söndüren en sinsi marazdır.

Emânet ise kulun Allah ile olan misakından başlayıp mahlukata karşı her türlü hak ve hukuku kapsar. Müellif, emanete hıyanet edenlerin iç dünyalarında yaşadıkları korku, güvensizlik ve vicdan azabını rivayetlerle tahlil ederek doğruluğun insana bahşettiği eşsiz vakar ve huzuru (sekîne) tasvir eder.

İmam el-Harâitî'nin ahlak tıbbında en tesirli şifa reçetelerinden biri 'Hüsn-i Zan'dır (başkaları hakkında iyi niyet ve müspet kanaat beslemek). İnsanların ayıplarını araştıran (tecessüs), kusurlarını yayan ve sui-zanda bulunan kimse, başkalarından önce kendi ruhunu zehirler.

Müellif, kalbi selim kılan şeyin herkese karşı hayır dilemek (nasîhat) ve kadere rıza göstermek olduğunu belirtir. Başına gelen musibetlerde Cenâb-ı Hakk'a teslim olan, insanlardan gelen eziyetlere sabreden ve kalbini kin gütmekten arındıran insan, dünyadayken cennet asudeliğini tadar.

İmam el-Harâitî, sadece bir ahlak vaizi veya edebiyatçı değildir; o bir hadis hâfızıdır. Bu sebeple aktardığı her anekdotu, her hikmeti ve her şiiri sağlam silsilelerle Hz. Peygamber'e, ashabına veya Tâbiîn'in büyük rûh doktorlarına (Hasan-ı Basrî, Süfyân es-Sevrî, Fudayl b. İyâz gibi) isnad eder.

Onun bu titizliği, ahlak ve psikoloji literatürüne sarsılmaz bir meşruiyet ve manevi bereket kazandırmıştır. İbn Hacer el-Askalânî, Zehebî ve Süyûtî gibi sonraki asırların dev muhaddisleri, ahlak ve kalp marazları bahsinde daima İmam el-Harâitî'nin kitaplarını temel otorite olarak göstermişlerdir.

Sihravemen Külliyâtı, İmam el-Harâitî'nin bin yılı aşkın kalp tabâbetini modern insanın buhranlarına çare olarak takdim eder. Maddeciliğin, hızın, tüketim çılgınlığının ve sanal yalnızlığın kalpleri felç ettiği çağımızda, İ'tilâlü'l-Kulûb ve Mekârimü'l-Ahlâk ruhlara vurulmuş en tesirli nebevî neşterdir.

Sihravemen meclislerinde zikredilen Letaif Akortlayıcı, SesLab frekansları ve Tefekkür odaları, Harâitî'nin tarif ettiği bu kalp arınmasının dijital ve irfânî tecellîleridir. Kalbini arındıran kurtulur; kalbini karartan ise kendi karanlığında kaybolur.