El-Hakîm es-Semerkandî: es-Sevâdü'l-A'zam, Mâtürîdî Kelâmı ve Mâverâünnehir Zühdü Külliyâtı

İslam düşünce ve irfan tarihinde akıl ile vahyi, kelâm ile tasavvufu, fıkıh ile zühdü en mükemmel surette telif eden büyük Mâverâünnehir imamı Ebû'l-Kāsım İshak b. Muhammed b. İsmâil el-Hakîm es-Semerkandî (ö. 342/953), Mâtürîdî ekolünün kurucu sütunlarından biridir. Semerkant'ta doğmuş, İmam Ebû Mansûr el-Mâtürîdî'nin en seçkin talebesi ve sırdaşı olmuştur.

Ona 'el-Hakîm' denilmesinin sebebi; hikmetli sözleri, meseleleri derin bir basiretle çözmedeki mahareti, adil kadılığı ve felsefî derinliği şeriatın nurlarıyla aydınlatmadaki eşsiz vukufiyetidir. Semerkant Kadılığı makamında bulunmuş, ancak bu mansıbı bir dünya saltanatı değil, mazlumlara adalet ve hakikati tebliğ vesilesi kılmıştır.

Hakîm es-Semerkandî'nin İslam medeniyetine en abidevi eseri, Sâmânî Emîri İsmâil b. Ahmed'in talebi üzerine kaleme aldığı 'es-Sevâdü'l-A'zam' (Büyük Çoğunluk / Ana Cadde) adlı akaid şaheseridir. O devirde Mâverâünnehir topraklarında ortaya çıkan Karmatîlik, Bâtınîlik, Mürcie ve Mutezile gibi bid'at ve ilhad fırkalarına karşı Ehl-i Sünnet vel-Cemaat akidesini halkın ve ulemanın anlayabileceği 60'tan fazla ana maddede toplamıştır.

Resûlullah'ın (s.a.v.) 'Ümmetim yetmiş üç fırkaya ayrılacak, biri müstesna hepsi cehennemdedir; onlar es-Sevâdü'l-A'zam'dır (büyük çoğunluktur)' hadisine istinaden kaleme alınan bu eser, Türkistan'dan Anadolu'ya uzanan coğrafyada asırlarca temel inanç rehberi olarak okutulmuştur.

Hakîm es-Semerkandî, Ehl-i Sünnet kelâmının iki büyük kurucusundan biri olan İmam Mâtürîdî'nin en yakın talebesi ve düşüncelerini sistemleştiren en büyük müfessiridir. Mâtürîdî'nin 'Kitâbü't-Tevhîd'indeki çetin ve felsefî bahisleri, es-Sevâdü'l-A'zam'da son derece berrak ve anlaşılır bir üslupla halkın istifadesine sunmuştur.

Akıl ile nakil arasındaki dengeyi kurarken; aklı vahyin hizmetkârı, vahyi ise aklın ışığı olarak tarif etmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın sıfatları, kader meselesi, insanın irade ve kesbi, ahirette rü'yetullah (Allah'ın cemalini müşahede) konularında Ehl-i Sünnet'in vasat ve adil çizgisini sarsılmaz delillerle müdafaa etmiştir.

Hakîm es-Semerkandî'yi sıradan kelâmcılardan ayıran en büyük vasfı, onun aynı zamanda büyük bir zahit ve mutasavvıf olmasıdır. Ona göre sadece kuru aklî münazaralarla hakiki tevhide ulaşılamaz; aklın selim hüküm verebilmesi için nefsin tezkiye edilmesi ve kalbin masivadan arındırılması şarttır.

'Kibir ve riya ile dolu bir kalbin akidesi ne kadar doğru görünürse görünsün, o kimse hakiki imanın lezzetini tadamaz' demiştir. Kelâm ilmini kalbî takva ile, fıkhî hükümleri ise tasavvufî ihlas ile tahkim etmiştir. Bu yaklaşım, Semerkant irfan mektebinin temel karakteri haline gelmiştir.

Haricîlerin 'büyük günah işleyen kafir olur' sapkınlığına ve Mürcienin 'iman olduktan sonra günahın hiçbir zararı yoktur' gevşekliğine karşı Hakîm es-Semerkandî, Ehl-i Sünnet'in altın mizanını vaz etmiştir: Mümin günah işlemekle dinden çıkmaz, ancak günahı helal saymadıkça fâsık olur ve Allah'ın mağfiretine muhtaç kalır.

Müridin daima 'havf' (korku) ve 'recâ' (ümit) kanatları arasında uçması gerektiğini beyan etmiştir. Ne kadar salih ameli olursa olsun kendi ameline güvenip cehennemden emin olmamalı; ne kadar günahı olursa olsun Allah'ın sonsuz rahmetinden ümidini kesmemelidir.

Hakîm es-Semerkandî, kadılık makamında bulunduğu yıllarda zengin-fakir, emir-halk ayrımı gözetmeksizin mutlak adaleti tesis etmiştir. Sâmânî emîrlerinin saraylarına çağrıldığında dahi vakarını bozmamış, zalim idarecilere hakkı haykırmaktan çekinmemiştir.

Toplumda yetimlerin, dulların, miskinlerin ve dervişlerin haklarını korumak için vakıflar kurdurmuş; fütüvvet ahlakını esnaf ve zanaatkarlar arasında yaygınlaştırmıştır. 'Halkın hakkını çiğneyen kimsenin kıldığı namaz ve tuttuğu oruç yüzüne paçavra gibi çarpılır' uyarısıyla İslam'ın ahlakî ve ictimaî boyutunu daima canlı tutmuştur.

es-Sevâdü'l-A'zam'da Mu'tezile'nin inkar ettiği Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) büyük şefaatini ve evliyanın kerametlerini âyet ve sahih hadislerle ispat etmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın salih kullarına ikram olarak harikulade haller lütfedebileceğini beyan etmiştir.

Ancak kerameti hiçbir zaman gaye olarak görmemiş; 'Asıl keramet istikamettir; şeriatın caddesinden kıl kadar sapmamaktır. Havada uçan karga, denizde yüzen balık da harikulade iş yapar; mühim olan haramdan sakınmak ve Hakk'a kul olmaktır' buyurarak tasavvuf ehlini keramet avcılığından sakındırmıştır.

Hakîm es-Semerkandî, kalbin nurlanmasının birinci şartının 'mideye giren lokmanın helal olması' olduğunu vurgulamıştır. Şüpheli şeylerden kaçınma manasına gelen 'verâ' makamını imanın kalesi saymıştır.

'Haram veya şüpheli lokma yiyen kimsenin azaları istese de istemese de günaha meyleder; helal lokma ile beslenen kimsenin kalbinden ise hikmet ve ibadet neşesi fışkırır' demiştir. Kazancında faizden, hileden ve aldatmadan uzak durmayı her Müslümana farz-ı ayn olarak vaz etmiştir.

Semerkant Kadısı olan Hakîm es-Semerkandî, İslam kaza hukukunun en parlak simalarındandır. Mahkemede davacı ile davalı arasında bakışlarına, oturuşlarına ve hitaplarına varıncaya kadar eşit davranmayı imanın bir gereği saymıştır.

Hüküm verirken nefsani hislerin, öfkenin veya rüşvetin zerresinin dahi adalet terazisine gölge düşürmesine izin vermemiştir. Gece uykusunu terk edip mazlumların ahından korkarak gözyaşı döktüğü, verdiği her hükümden sonra 'Rabbim beni nefsimin cehaletinden koru' diye tazarru ve niyazda bulunduğu nakledilir.

El-Hakîm es-Semerkandî, hicri 342 (miladi 953) senesinde Semerkant'ta vuslat-ı ebediyyeye ermiştir. Kabri, İmam Ebû Mansûr el-Mâtürîdî'nin de metfun bulunduğu Semerkant'ın meşhur Câkerdîze ulema kabristanındadır.

Onun es-Sevâdü'l-A'zam'ı, Farsça ve Türkçe'ye tercüme edilerek Selçuklu ve Osmanlı medreselerinde yüzyıllar boyunca akaid metni olarak okutulmuştur. Hakîm es-Semerkandî, arkasında Ehl-i Sünnet'in sarsılmaz akidesiyle tasavvufun kalbî ahengini birleştiren ulu bir irfan mektebi bırakmıştır.