Ebü'l-Velîd el-Ezrakī ve Ahbâru Mekke: Kâbe'nin İnşası, Kutsal Topografya, Haremeyn Tarihi ve Hac İrfanı Külliyâtı

Ebü'l-Velîd Muhammed b. Abdillâh b. Ahmed el-Ezrakī el-Gassânî el-Mekkî (ö. 250 / 864 civarı), İslâm tarih yazıcılığında mukaddes mekânların ve hususan Mekke-i Mükerreme'nin ilk, en kapsamlı ve en muteber tarihçisidir. Soyu, köklü Gassânî hanedanına uzanan ve nesiller boyu Mekke'de ilim ve idarede söz sahibi olan Benî Ezrak ailesine mensuptur.

Ezrakī, Mekke tarihine dair bilgileri ve rivayetleri büyük dedesi Ahmed b. Muhammed el-Ezrakī'den ve başta İmam Şâfiî'nin hocası Süfyân b. Uyeyne olmak üzere Haremeyn ulemasından bizzat ahzetmiştir. Mekke'nin taşını, toprağını, dağlarını, vadilerini, sokaklarını ve Beytullâh'ın her bir köşesini adımlayarak kayda geçirmiş; şehri sadece bir coğrafya olarak değil, vahyin nâzil olduğu canlı bir mâbed olarak tasvir etmiştir.

«Mekke'nin haberleri ve Kâbe'nin kadîm esrarı hakkında el-Ezrakī'nin kitabından daha sahih, daha câmi ve daha nurlu bir eser yazılmamıştır.» — İbnü'n-Nedîm (el-Fihrist)

Onun Ahbâru Mekke ve mâ Câe fîhâ mine'l-Âsâr isimli eseri, Kâbe'nin ve Haremeyn'in ilk yazılı tapu senedidir.

Ezrakī'nin Ahbâru Mekke kitabını benzersiz kılan husus, rivayet ilmi ile fiziki mekân ölçümlerini (arkeolojik ve topoğrafik gözlemi) dâhiyâne bir şekilde birleştirmesidir:

• Sahih Hadis ve Sahabe Rivayetleri: İbn Abbâs, İbn Ömer, Hz. Âişe ve Mücâhid b. Cebr gibi Mekke tefsir ve hadis ekolünün kurucu nakillerini esas almıştır.
• Bizzat Ölçüm ve Tespit: Ezrakī masa başında oturmamış; Kâbe'nin enini, boyunu, kapısının yüksekliğini, rükünler arasındaki mesafeyi arşın arşın (zirâ') ölçerek milimetrik olarak kaydetmiştir.
• Şehrin Sokak Sokak Haritası: Harem-i Şerîf'in etrafındaki sahâbe evleri, Dârü'n-Nedve, Dârü'l-Erkām, Mekke'nin kapıları ve kuyuları tek tek coğrafi sınırlarıyla çizilmiştir.

Bu eser olmasaydı, Asr-ı Saadet Mekke'sinin fiziki topoğrafyasını ve Kâbe'nin mimari serüvenini bugün bu derece dakik bilmemiz mümkün olmazdı.

Ezrakī eserinde Kâbe'nin (el-Beytü'l-Atîk) insanlık tarihindeki beş büyük inşa evresini teferruatıyla inceler:

• Meleklerin ve Hz. Âdem'in İnşası: Yeryüzünde kurulan ilk mâbedin (Âl-i İmrân 96) Arş'taki Beyt-i Ma'mûr'un yeryüzü izdüşümü olarak melekler ve Hz. Âdem tarafından temellerinin atılması.
• Hz. İbrâhîm ve İsmâil'in (a.s.) İnşası: Tûfân-ı Nûh ile kaybolan temellerin ilâhî sevk-i tabîî (Sekîne bulutu) rehberliğinde bulunarak Kâbe duvarlarının yükseltilmesi ve Hac nidası.
• Amâlika ve Cürhümlülerin Tamirleri: Mekke'nin kadîm ahalisinin sel felaketleri sonrası Kâbe'yi koruma çabaları.
• Kureyş'in İnşası ve Hakem Olayı: Hz. Peygamber 35 yaşında iken yapılan inşaat, helal mal yetmediği için Hicr/Hatîm bölgesinin dışarıda bırakılması ve Hacerülesved'in bizzat Resûlullah tarafından yerine konuluşu.
• Abdullah b. Zübeyr ve Haccâc Dönemi: Kâbe'nin Hz. İbrâhîm temelleri üzerine genişletilmesi ve ardından Emevîler döneminde tekrar Kureyş planına döndürülmesi.

Ezrakī her bir inşanın harcını, taş ocaklarını ve mimari detaylarını kaydetmiştir.

Ezrakī, Kâbe'nin iki mukaddes taşı olan Hacerülesved ve Makâm-ı İbrâhîm üzerine çok derin rivayetler nakleder:

• Hacerülesved'in Mahiyeti: Cennetten indiğinde sütten ak olan, fakat insanoğlunun günahlarının kiriyle kararan taşın metafizik tahlili; kıyamet gününde gören iki gözü ve konuşan bir dili olarak hacılara şahitlik edeceği müjdesi.
• Hacerülesved'in Tarihî Maceraları: Cürhümlülerin Zemzem kuyusuna saklaması, İyâd kabilesinin girişimleri ve taşın korunması için gösterilen fedakarlıklar.
• Makâm-ı İbrâhîm: Hz. İbrâhîm'in Kâbe'yi inşa ederken iskele olarak kullandığı, üzerinde mübarek ayak izlerinin taşa hamur gibi geçtiği mukaddes taşın ölçüleri ve muhafazası.

«Hacerülesved ve Makâm-ı İbrâhîm, Cennet yakutlarından iki yakuttur; Allah onların nurlarını örtmüştür. Eğer örtmeseydi, şark ile garb arasını aydınlatırdı.» — Süfyân b. Uyeyne (Ezrakī nakli)

Ezrakī, Zemzem suyunun tarihini Hz. Hâcer'in Safa ve Merve arasındaki feryadından başlatarak anlatır:

• Cibrîl'in (a.s.) Kanat Vuruşu: Bebek İsmâil'in ayakları dibinden fışkıran, 'Zem-zem' (Dur-dur / Toplan) nidasıyla havuzlanan ilâhî pınar.
• Zemzem'in Kayboluşu ve Abdülmuttalib'in Rüyası: Cürhümlüler Mekke'den sürülürken kuyuyu kapatıp hazineleri içine atmış, kuyu asırlarca gizli kalmıştı. Resûlullah'ın dedesi Abdülmuttalib'in gördüğü sadık rüyalarla kuyunun yerini tam olarak kazıp yeniden insanlığa hediye etmesi.
• Zemzem Kuyusunun Derinliği ve Debisi: Ezrakī kendi devrinde kuyuya inen dalgıçların ve su uzmanlarının ölçümlerini, suyun çıktığı üç ana damarı (Hacerülesved damarı, Ebû Kubeys damarı, Dârünnedve damarı) kaydetmiştir.
• Şifâ Özelliği: 'Zemzem ne niyetle içilirse onun içindir' nebevî fermanının tecellileri.

Mekke şehri alelâde bir şehir değil, sınırları bizzat melekler ve peygamberler tarafından çizilmiş bir Harem-i Âmindir. Ezrakī bu sınırları dağ dağ tespit etmiştir:

• Cebel-i Ebû Kubeys: Yeryüzünde yaratılan ilk dağ kabul edilen, Hacerülesved'in tufan boyunca saklandığı 'Cebelü'l-Emîn'.
• Cebel-i Sevr: Hicret gecesi Resûlullah ve Hz. Ebû Bekir'i bağrına basan, örümcek ve güvercin mûcizesine şahitlik eden sığınak.
• Cebel-i Nûr (Hırâ Mağarası): İlk vahyin 'İkra' emriyle yeryüzüne indiği tefekkür zirvesi.
• Harem Hudut Taşları: Ten'îm, Cidde yolu (Şümeysî), Arafat sınırı (Nemire) ve Ci'râne gibi yerlerde Harem bölgesini Hil bölgesinden ayıran kadîm taşlar ve buralardaki avlanma ve bitki koparma yasaklarının fıkhî çerçevesi.

Ezrakī'nin bu tasvirleri, Mekke coğrafyasının ilk fıkhî haritasıdır.

Ezrakī, Kâbe örtüsünün (Kisve-i Şerîfe) tarihî tekâmülünü kaydeder:

• İlk Örtüyü Giydirenler: Yemen Tübba' meliklerinden Cürhüm'e, Hz. Peygamber'den Hulefâ-yi Râşidîn'e kadar Kâbe'ye örtülen deriler, yemen kumaşları ve ipek örtüler.
• Abbâsî Dönemi Kisvesi: Her yıl Mısır ve Bağdat atölyelerinde dokunan altın işlemeli siyah ve beyaz örtülerin değişim merasimleri.
• Gusül ve Buhur Merasimi: Kâbe'nin içinin gül suyu ve misk ile yıkanması, öd ağacı ve amber buhurlarıyla kokulandırılması âdâbı.
• Hicâbe ve Sedâne (Kâbe Anahtarları): Mekke fethinde bizzat Resûlullah tarafından 'Kıyamete kadar sizdedir' buyurularak Benî Şeybe (Osman b. Talha) ailesine tevdi edilen emanetin ebedî şerefi.

Ezrakī, haccın ifa edildiği mukaddes menzilleri sadece bir fıkıh konusu olarak değil, mekânın ruhunu yansıtan tarihî vak'alarla anlatır:

• Arafat ve Cebelü'r-Rahme: Hz. Âdem ile Hz. Havvâ'nın yeryüzünde buluşup tövbe ettikleri makam; Resûlullah'ın yüz bini aşkın sahâbeye Veda Hutbesi'ni irad ettiği Rahmet Tepesi'nin sınırları.
• Müzdelife ve Meş'ar-i Harâm: Gecenin zikir ve tefekkürle ihya edildiği, taşların toplandığı nûranî vadi.
• Mina, Cemreler ve Mescid-i Hayf: Yetmiş peygamberin namaz kıldığı müjdelenen Mescid-i Hayf'ın mimari ölçüleri; Hz. İbrâhîm'in şeytanı taşladığı ve oğlu İsmâil'i kurban etmekle imtihan edildiği cemrelerin mevkileri.

Bu fasıllar, hac ibadetinin tarihî ve manevî şuurunu en canlı şekilde inşa eder.

Ezrakī'nin eseri, İslâm medeniyetinde 'Şehir Tarihçiliği' (Târîhu'l-Müdün) denilen muazzam bir edebiyatın doğmasına kaynaklık etmiştir:

• Muhammed b. İshâk el-Fâkihî: Ezrakī'nin çağdaşı olarak yazdığı Ahbâru Mekke ile bu geleneği sürdürmüş, Ezrakī'nin boşluk bıraktığı bazı sosyal ayrıntıları ikmal etmiştir.
• Takıyyüddîn el-Fâsî: Şifâü'l-Garâm bi-Ahbâri'l-Beledi'l-Harâm isimli dev eserinde Ezrakī'yi ana kaynak ve mihenk taşı kabul etmiştir.
• Kutbüddîn en-Nehrevâlî ve Osmanlı Haremeyn Yazarları: Kâbe'nin Osmanlı padişahları (Kanunî, IV. Murad) tarafından yapılan büyük tamirlerinde mimarlar Kâbe'nin orijinal ölçüleri için daima Ezrakī'nin metnine müracaat etmişlerdir.

Ezrakī, Kâbe mimarisinin asırlara meydan okuyan pusulası olmuştur.

Ezrakī'nin Ahbâru Mekke'si kuru bir nostalji değil; yeryüzünde insanın yönünü ve gayesini tayin eden Tevhid merkezinin (Kıble'nin) idrakidir:

• Mekânın Kutsiyeti: Yeryüzünün her karış toprağı Allah'ındır; fakat Mekke ve Kâbe, ilâhî nazargâhın kalbi ve arşın dünyadaki izdüşümüdür.
• Tavafın Kozmik Dansı: Kâbe'nin etrafında dönen milyonların, atomdaki elektronlardan galaksilerdeki yıldızlara kadar kâinatın zikrine iştirak edişi.
• Ebedî Vahdet Çağrısı: Dili, ırkı, coğrafyası ne olursa olsun bütün müminlerin günde beş vakit aynı noktaya yönelmesiyle kurulan küresel uhuvvet.

Sihravemen Külliyâtı olarak Ebü'l-Velîd el-Ezrakī'nin bu muhalled eserini şerefle takdim eder; kalbini Beytullâh'ın sevgisiyle nurlandıran tüm taliplere feyizler dileriz.