Ebû Reyhân el-Bîrûnî ve Tahkîku Mâ li'l-Hind Külliyâtı: Hint Felsefesi, Zaman Devirleri ve Astronomi Metafiziği

Fasıl I: Gazne Sarayından İndus Vadisi'ne: İlk Bilimsel İndoloji Seferi

Ebû Reyhân Muhammed bin Ahmed el-Bîrûnî (973-1048), astronomi, matematik, jeodezi, tarih ve dinler tarihinde insanlık tarihinin yetiştirdiği en evrensel dâhilerden biridir. Gazneli Mahmud'un Hindistan seferleri sırasında bu coğrafyaya giden Bîrûnî, askerî fethe değil; Hint medeniyetinin felsefî, matematiksel ve dinî kodlarını çözmeye odaklanmıştır.

Bîrûnî, Sanskritçe'yi en derin inceliklerine kadar öğrenerek bizzat Brahmin bilginlerle münazaralara girmiş, Bhagavad Gita, Patañjali Yoga Sutraları, Sankhya ve Brahmasphutasiddhanta gibi temel metinleri doğrudan orijinal dillerinden okumuştur. 1030 yılında tamamladığı Tahkîku Mâ li'l-Hind (Hindistan'a Dair Aklen Makbul veya Merdud Olan Görüşlerin Tetkiki), dünya tarihinde bir başka inanç ve kültürü ön yargısız, tarafsız ve antropolojik bir hassasiyetle inceleyen ilk bilimsel şaheserdir.

Fasıl II: Hint Teolojisi: Avamın Putperestliği Karşısında Havasın Tevhidi

Bîrûnî'nin eserdeki en sarsıcı tespiti, Hint dinindeki 'avam' ile 'havas' (aydınlar) arasındaki uçurumdur. Dışarıdan bakıldığında milyonlarca tanrıya ve puta tapan bir şirk toplumu gibi görünen Hint inancının derinliklerinde; hakiki Brahmin filozofların mutlak, ezelî, ebedî, mekândan münezzeh tek bir Yaratıcı'ya (Brahman) inandıklarını ortaya koymuştur.

Bîrûnî, Gita'dan şu veciz cümleyi iktibas eder: 'O, başlangıcı ve sonu olmayan, hiçbir şeye benzemeyen, her şeyi kuşatan tek bir Hakikattir.' Bîrûnî'ye göre heykeller ve putlar, soyut ilâhî hakikatleri kavrayamayan kaba avam halkı zapturapt altına almak ve onlara somut bir odak noktası sunmak için sonradan üretilmiş sembollerdir. Bîrûnî, bu tahliliyle İslâm tevhid akidesi ile antik felsefî monizm arasındaki derin benzerlikleri ve sapmaları gözler önüne serer.

Fasıl III: Kozmik Zaman Devirleri: Kalpa, Yuga ve Evrenin Yaşı

Ortaçağ Avrupası ve o dönemki bazı toplumlar dünyanın yaratılışını birkaç bin yılla sınırlarken, Bîrûnî Hint kozmolojisindeki devasa zaman döngülerini (Kalpa ve Yuga devirleri) hayranlıkla inceler ve astronomik olarak modeller:

• Dört Büyük Yuga: Satya Yuga (altın çağ / hakikat devri), Treta Yuga (gümüş çağ), Dvapara Yuga (bronz çağ) ve Kali Yuga (karanlık / demir çağı). Her devirde insanlığın ahlâkı ve manevi ömrü dörtte bir oranında eksilir.
• Mahayuga ve Kalpa (Brahma Günü): Dört yuganın toplamı bir Mahayuga'dır (4 milyon 320 bin yıl). Bin Mahayuga ise bir 'Kalpa' yani 4 milyar 320 milyon yıldır. Bir Kalpa bittiğinde kâinat büyük bir kıyametle (Pralaya) çözülür ve yeniden yaratılır.

Bîrûnî, jeolojik gözlemleriyle (İndus vadisinde ve deniz kabuklarının dağ tepelerinde bulunmasıyla) kâinatın yaşının milyonlarca yıl olduğunu doğrulayarak jeoloji ve kozmolojide çağının yüzyıllarca ötesine geçmiştir.

Fasıl IV: Reenkarnasyon (Tenâsüh) Nazariyesinin Felsefî ve Kelâmî Tahlili

Bîrûnî, Hint düşüncesinin temel taşı olan Samsara (ruh göçü / tenâsüh) ve Karma (sebep-sonuç kanunu) doktrinlerini tarafsızca açıklar. Hint inancına göre ruh, önceki hayatında işlediği fiillere göre bir sonraki hayatında bir kral, bir paryâ, bir hayvan veya bir bitki olarak yeniden doğar.

Bîrûnî, İslâm inancındaki ahiret, diriliş (ba's) ve adalet kavramlarıyla tenâsühü mukayese eder. İslâm akidesine göre her nefis bir defa yaratılır, dünya imtihanını tamamlar ve hesap günü doğrudan Cenâb-ı Hakk'a hesap verir; bedenden bedene dolaşma yoktur. Bîrûnî, tenâsühün aslında Tanrı'nın adaletini ve yeryüzündeki kötülük problemini açıklamak için Hint bilgelerince geliştirilmiş felsefî bir varsayım olduğunu derinlemesine irdeler.

Fasıl V: Sıfır (Şûnya) Metafiziği ve Hint Matematiğinin İslâm'a İntikali

Bîrûnî, İslâm medeniyetinin Harizmî ile başlattığı Hint rakamları ve 'Sıfır' (Arapça: Sıfr, Sanskritçe: Şûnya - Boşluk) devrimini zirveye taşımıştır. Sıfır, sadece bir matematik sembolü değil; Hint ve İslâm metafiziğinde mutlak yokluk (adem) ile sonsuz varoluş (vücûd) arasındaki geçiş kapısıdır.

Bîrûnî, Hint trigonometrisindeki sinüs (ceyb) ve kosinüs kurallarını geliştirmiş; dünyanın yarıçapını ve çevresini sadece 16 kilometrelik bir yanılma payıyla (bugünkü modern uydu ölçümlerine %99.8 doğrulukla) hesaplamıştır.

Fasıl VI: Bîrûnî'nin İlmî Ahlâkı ve Modern Dünyaya Mirası

Bîrûnî, Tahkîku Mâ li'l-Hind'in önsözünde bilim ahlâkının altın kuralını şöyle ifade eder: 'Ben bu kitabı, Hintlilerle tartışmak veya onların inançlarını tahkir etmek için yazmadım. Amacım, onların iddialarını kendi metinlerinden dürüstçe aktarmak ve hakikati arayan insana tarafsız bir ayna tutmaktır.'

George Sarton'ın 'İslâm dünyasının ve insanlık tarihinin en büyük bilim insanı' olarak nitelediği Bîrûnî, farklı inanç ve kültürleri ötekileştirmeden anlamanın, ilimde taassuptan uzak durmanın ve kâinattaki ilahî nizamı akıl ve gözlemle aramanın ölümsüz bayraktarıdır.

✦ Külliyat İçi Gezinme ve İlim Meclisleri ✦

Bu risâle, Sihravemen İlimler Akademisi'nin kadim felsefe, tasavvufi irfan ve ontolojik metafizik külliyatının temel sütunlarından biridir.