el-Bîrûnî ve Kitâbü's-Saydene fi't-Tıbb: Kadim Eczacılık, Şifalı Bitkiler, Mineraller ve Farmakoloji Külliyâtı

Dünya bilim tarihinin en evrensel ve çok yönlü dehâlarından biri olan Ebû Reyhân Muhammed b. Ahmed el-Bîrûnî, ömrünü astronomi, trigonometri, jeodezi, madenbilim ve dinler tarihine vakfettikten sonra, seksen yaşını aşmış bir pir-i fâni iken gözlerini ve aklını yeryüzünün şifa kaynaklarına çevirmiştir. Gazneli Sultanı Mes'ûd ve ardılları döneminde kaleme aldığı Kitâbü's-Saydene fi't-Tıbb (Tıbbî Farmakoloji ve Eczacılık Kitabı), kadim dünyanın en muazzam eczacılık ansiklopedisidir.

Bîrûnî, eserin mukaddimesinde görme ve işitme duyularının zayıfladığını, ancak ilme olan susuzluğunun asla dinmediğini belirterek, tıp ilminin ayrılmaz bir parçası olan eczacılığı (saydene) müstakil bir meslek ve bilim dalı olarak tanımlamıştır.

«İlim tahsili yolunda ömrünü tüketen bir kimse için hakikatin herhangi bir şubesini eksik bırakmak keder vericidir. Yıldızların göklerdeki dönüşünü hesap eden akıl, yeryüzünün toprağında biten bir otun yaprağındaki ilâhî şifayı da aynı aşkla araştırmalıdır.» — el-Bîrûnî, Kitâbü's-Saydene

Bîrûnî, Kitâbü's-Saydene'nin meşhur mukaddimesinde tıp tarihi açısından çığır açan bir meslekî ayrım yapmıştır: Tabip (Hekim) ile Saydelânî (Eczacı) arasındaki vazife hudutlarını kesin olarak çizmiştir.

Bîrûnî'ye göre:

• Tabibin Vazifesi: Hastalığın teşhisini koymak, hastanın mizacını belirlemek ve hangi ilacın hangi dozda kullanılacağını takdir etmektir.
• Saydelânînin Vazifesi: Basit drogları (müfredât) tanımak, en saf ve nitelikli olanlarını temin etmek, bunları doğru şartlarda muhafaza etmek ve hekimin reçetesine göre bileşik ilaçları (mürekkebât) sanatla hazırlamaktır.

Bu ayrım, eczacılığın hekimlerin tekelinden çıkarak bağımsız bir bilim ve denetlenebilir bir meslek haline gelmesinin dünya tarihindeki ilk açık kuramsal manifestosudur.

Kitâbü's-Saydene, alfabetik olarak düzenlenmiş 1100'ü aşkın ilacın ve şifalı maddenin ayrıntılı monografisini ihtiva eder. Bîrûnî, drogları üç ana tabiat kaynağından derlemiştir:

1. Nebatî Droglar (Bitkiler): Kökler, yapraklar, çiçekler, tohumlar, zamklar ve ağaç kabukları (yaklaşık 850 madde).
2. Madenî Droglar (Mineraller ve Metaller): Kükürt, cıva, sürme, zencefre, şap, boraks, kireç ve kıymetli taşlar (yaklaşık 150 madde).
3. Hayvansal Droglar: Bal, misk, amber, propolis, kemik iliği ve deniz kabukluları (yaklaşık 100 madde).

Her maddenin yetiştiği coğrafyayı, en kaliteli türünün nerede bulunduğunu, nasıl toplanıp kurutulacağını büyük bir titizlikle kaydetmiştir.

Kitâbü's-Saydene'yi antik Dioskorides'in De Materia Medica'sından ve İbn Sînâ'nın Kānûn'undaki müfredât bahsinden ayıran en büyüleyici hususiyet, Bîrûnî'nin eşsiz filolojik ve etimolojik tahlilleridir.

Bîrûnî, bir bitkiyi zikrederken onun Grekçe asıl adını, Süryanice tercümesini, Farsça ve Soğdca karşılıklarını, bizzat Hindistan seyahatinde öğrendiği Sanskritçe ve Hint lehçelerindeki isimlerini, Hârizmce mahalli adını ve Orta Asya Türkçesi'ndeki karşılıklarını yan yana koyar. Böylece farklı dillerdeki isim karmaşası yüzünden hekimlerin yanlış bitki kullanarak hastayı zehirlemesini engelleyen muazzam bir evrensel farmakoloji sözlüğü inşa etmiştir.

Bîrûnî, eczacılıkta en büyük tehlikenin tüccarların ve sahtekârların saf drogları ucuz maddelerle karıştırması (tağşiş) olduğunu vurgulamış; her ilacın saflığını test edecek fiziksel ve duyusal kriterler belirlemiştir:

• Özgül Ağırlık ve Yoğunluk Testi: Madenlerin ve kıymetli taşların saflığını bizzat kendi icat ettiği piknometre (özgül ağırlık şişesi) ile ölçerek sahte zümrüt, yakut ve incileri teşhis etmiştir.
• Koku, Renk ve Tat Kriterleri: Gerçek misk ve amberin kokusu, suda eriyip erimemesi, iğneyle delindiğinde çıkardığı duman gibi ampirik testleri sıralamıştır.
• Bitkisel Sahtecilik: Safran, tarçın ve öd ağacının sahtesini orijinalinden ayıran yanma ve çözünme testlerini tarif etmiştir.

Bîrûnî, toksikoloji sahasında «Her zehir bir ilaç, her ilaç bir zehirdir; aralarındaki farkı belirleyen sadece miktardır (dozdur)» ilkesini savunmuştur. Eserinde akrep, yılan, kuduz köpek ısırıkları ve zehirli mantarlar için kullanılan panzehirleri incelemiştir.

Büyük Hükümdarların korunmasında kullanılan efsanevî Tiryâk-ı Fârûk ve Mithridates panzehiri gibi çok bileşenli antidotların terkibini, engerek yılanı etinin işlenişini ve bu terkiplerin vücuttaki zehirleri nasıl bağlayıp dışarı attığını tahlil etmiştir.

Bîrûnî, anadili Hârizmce ve Farsça olmasına rağmen, Kitâbü's-Saydene'nin mukaddimesinde bilim ve felsefe dili olarak Arapça'nın eşsiz zenginliğini ve üstünlüğünü hararetle savunmuştur:

«Dinî ve aklî ilimler Arap diliyle tedvin edilmiştir. Bu dil, ilimlerin ince mefhumlarını ifade etmekte öyle bir genişlik ve elastikiyete sahiptir ki, başka hiçbir dille onun ulaştığı kesinliğe ulaşılamaz. Bir ilim kitabı Farsçaya tercüme edilse, o dilin zarafeti içinde ilmin ciddiyeti ve vuzûhu kaybolur; Arapça ise ilmin çelikten zırhıdır.» — el-Bîrûnî

Bu metin, İslâm medeniyetinin ortak bilim dili olan Arapça'nın epistemolojik değerini en veciz ifade eden tarihî vesikalardan biridir.

Bîrûnî'nin farmakolojiye bakışı salt teknik bir meslek değil, derin bir tevhîdî tefekkürdür. Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) «Allah hiçbir dert yaratmamıştır ki onun devasını da yaratmış olmasın» hadis-i şerifini ilham kaynağı kabul eden Bîrûnî, dağlardaki yabani bir dikenden okyanus dibindeki mercana kadar her varlığın bir derde deva olarak halk edildiğini savunur.

Tabiatta hiçbir şey abes ve lüzumsuz değildir; hekim ve eczacının görevi, tabiat eczanesine gizlenmiş ilâhî sırları keşfetmektir.

Kitâbü's-Saydene, asırlar boyunca kayıp sanılmış ve sadece diğer eserlerdeki alıntılardan bilinmekteydi. Bu muazzam şaheserin dünyadaki yegâne tam yazma nüshası, 1927 yılında büyük Türk tarihçisi Zeki Velidi Togan tarafından Bursa Kurşunlu Camii Kütüphanesi'nde keşfedilmiştir.

Bu tarihî keşif, dünya tıp ve farmakoloji tarihçileri arasında büyük bir heyecan dalgası yaratmış; eser daha sonra Prof. Dr. Hakim Muhammed Said ve diğer uluslararası heyetler tarafından İngilizce, Urduca ve modern dillere kazandırılarak bilim dünyasının hizmetine sunulmuştur.

el-Bîrûnî'nin Kitâbü's-Saydene'si, İslâm medeniyetinin tabiat ilimlerinde ulaştığı zirve hassasiyetin, çok dilli akademik titizliğin ve sahtecilikle mücadelenin ebedî abidesidir. Bîrûnî, ömrünün son nefesinde dahi ferâiz (miras hukuku) meselesini sorup öğrenmek isteyen o doyumsuz hakikat aşığıdır.

Sihravemen Külliyâtı olarak Bîrûnî'nin tabiat eczanesine duyduğu derin hürmeti, bitkilerin şifalı lisanını ve bilimsel namusunu hürmetle tescil ediyoruz.