Ebussuûd Efendi: İrşâdü'l-Akli's-Selîm, Osmanlı Belâgat ve Tefsir Külliyâtı

Mehmed Ebussuûd Efendi (896-982/1490-1574), Osmanlı ilim ve hukuk tarihinin müstesna simalarından biridir. Müderrislik, Bursa ve İstanbul kadılıkları, Rumeli kazaskerliği ve nihayetinde otuz yıla yakın süren şeyhülislâmlığı boyunca sadece devletin hukukî nizamını tanzim etmekle kalmamış; İslâmî ilimler sahasında telif ettiği şaheserlerle klasik mirasın zirvesini temsil etmiştir. Ebussuûd Efendi'nin ömrünün en olgun meyvesi olan 'İrşâdü'l-Akli's-Selîm ilâ Mezâyâ'l-Kitâbi'l-Kerîm' (Tefsîr-i Ebussuûd), Kânûnî Sultan Süleyman Han'a takdim edilmiş ve İslâm dünyasında derin akisler uyandırmıştır. Eser tamamlandığında Kânûnî, şeyhülislâmın maaşını ve tahsisatını benzeri görülmemiş şekilde artırarak bu tefsirin Osmanlı medeniyetinin ilmî haysiyetini temsil ettiğini tescillemiştir.

Ebussuûd Efendi, tefsirinde rivâyet ve dirâyet metotlarını mükemmel bir ahenkle mezcetmiştir. Tefsir tarihinin iki dev anıtı olan Zemahşerî'nin el-Keşşâf'ı ile Kādî Beyzâvî'nin Envârü't-Tenzîl'ini temel alan müellif, seleflerinin lafzî ve edebî inceliklerini tevarüs etmiş; ancak Mu'tezilî itizal noktalarını Ehl-i Sünnet kelâmı doğrultusunda titizlikle tasfiye etmiştir. Beyzâvî'nin veciz ve bazen kapalı kalan ifadelerini şerh etmiş, Zemahşerî'nin iğdiş edici belâgat tahlillerini Sünnî akideye hizmet eden bir vasıtaya dönüştürmüştür. Ebussuûd tefsiri, kuru bir derleme olmayıp bizzat müellifin şahsî tercihlerini (tercîhât), dakik dil nüanslarını ve orijinal belâgat keşiflerini içeren bağımsız bir muhakkik çalışmasıdır.

Ebussuûd Efendi tefsirinin en parlak cephesi, Kur'an-ı Kerîm'in nazım nizamına ve fesahat sırlarına vukufiyetidir. Abdülkāhir el-Cürcânî'nin Delâilü'l-İ'câz'da vazettiği 'Nazım Nazariyesi'ni en üst seviyede tatbik eden Ebussuûd, âyetlerdeki her bir harfin, takdim-tehirin (öne alma ve geriye bırakma), zikir ve hazfin (kelimenin anılması veya düşürülmesi), tarif ve tenkîrin (belirli veya belirsiz kılınması) arkasındaki fevkalâde edebî gāyeleri tek tek ifşa eder. Ona göre Kur'an'ın i'câzı (beşeri aciz bırakan mucizevîliği), sadece tek tek kelimelerin seçkinliğinde değil; kelimelerin zihindeki mânâ hiyerarşisine ve ilâhî murada göre dizilişindeki eşsiz ahenktedir.

İrşâdü'l-Akli's-Selîm, belâgat ilminin üç ana şubesi olan maânî, beyân ve bedî' ilimlerinin âyetler üzerinde nasıl canlı bir hermenötik araca dönüştüğünün en yetkin numunesidir. Ebussuûd, istiarelerin derinliğini, mecâz-ı mürsellerin semantik bağlarını, kinayelerin zerafetini incelerken Arap dilinin kadim şiir şahitlerini (şevâhid) ustalıkla kullanır. Özellikle iltifat sanatının (sözün akışı içinde zamir veya muhatap değiştirme) geçtiği âyetlerde ilâhî hitabın muhatapta uyandırdığı psikolojik ve ruhanî sarsıntıyı öyle dakik bir dille izah eder ki, okuyucu vahyin indiği andaki tazeliği ve tecellîyi hisseder.

Ebussuûd Efendi, aynı zamanda Hanefî mezhebinin en büyük fakihlerinden biri ve Osmanlı şeyhülislâmı olduğu için ahkâm âyetlerinin tefsirinde emsalsiz bir vukufiyet sergiler. Âyetlerin fıkhî istinbatlara (hüküm çıkarma) kaynaklık ediş biçimini tahlil ederken, lafzın umum-husus, mutlak-mukayyet, nâsih-mensûh boyutlarını Hanefî usûl-i fıkhının katıksız kurallarıyla tartar. Ebussuûd'un meşhur kanunnâmelerinde ve fetvalarında benimsediği örf-şeriat dengesi, tefsirindeki fıkhî tahlillere de yansımıştır. Âyetlerin nüzûl sebeplerini (esbâb-ı nüzûl) sadece tarihî bir hâdise olarak görmez; hükmün illetini ve teşrî' hikmetini kavramanın anahtarı olarak değerlendirir.

Tefsir boyunca Ebussuûd, Ehl-i Sünnet akidesinin sarsılmaz bir müdafisidir. İrâde-i cüz'iyye, kesb, halku ef'âli'l-ibâd (kulların fiillerinin yaratılması), rü'yetullâh (Allah'ın ahirette müminlerce görülmesi) ve şefaat gibi kelâmın can alıcı ihtilaf noktalarında Mu'tezile'nin aklî dayatmalarını ve Cebriyye'nin ifratını çürütür. Zemahşerî'nin metin aralarına ustaca serpiştirdiği Mu'tezilî fikirleri tek tek tespit edip deşifre eder ve âyetin zâhirinin Sünnî kelâm prensiplerine nasıl mutabık olduğunu ispatlar. Bu yönüyle tefsir, Osmanlı medreselerinde kelâmî ortodoksinin en güvenilir rehberi olmuştur.

Klasik tefsir literatüründe bilhassa peygamber kıssaları ve yaratılış bahislerinde yaygın şekilde yer bulan asılsız İsrâiliyyât rivayetlerine karşı Ebussuûd Efendi son derece temkinli ve tenkitçi bir tavır takınmıştır. Peygamberlerin ismet (günahsızlık) sıfatına halel getiren, Tevrat kaynaklı tahrif edilmiş hikâyeleri ve akla ziyan efsaneleri eserine almamaya büyük özen göstermiştir. Zikrettiği az sayıdaki rivayeti ise 'kîle' (denildi ki) gibi zayıflık bildiren lafızlarla aktarmış veya açıkça reddederek Kur'an'ın tenzihî vakarını muhafaza etmiştir.

Ebussuûd tefsirinin ayırt edici vasıflarından biri de sûrelerin iç bütünlüğü ve birbirini takip eden âyetler arasındaki mantıkî ve manevî irtibatı (tenâsüb) ortaya koyma kabiliyetidir. Bir âyetten diğerine geçişteki gizli irtibat bağlarını, sûrenin başı ile sonu arasındaki tematik simetriyi büyük bir vukufla şerh eder. Bu yaklaşım, Kur'an-ı Kerîm'in birbirinden kopuk cümleler yığını olmayıp, her bir sûresi kendi içinde mükemmel bir mimarîye sahip ilâhî bir kelâm bütünü olduğunu ispatlar.

Ebussuûd Efendi bir fakih ve kelâmcı olmakla birlikte, tasavvufî idrake ve bâtınî nükteye yabancı değildir. Tefsirinde aşırı ve lafzı iptal eden bâtınî tevillerden kesinlikle kaçınmakla beraber, lafzın elverdiği ölçüde kalbî ve ahlâkî nüketlere (letâif) yer verir. Özellikle zikir, tefekkür, ihlâs, nefs terbiyesi ve kalbin tasfiyesi gibi mevzularda sûfiyye meşrebinin derin içgörülerini tefsirine katarak zâhir ilimleriyle mânevî irfanın telif edilebileceğini gösterir.

Ebussuûd Efendi'nin tefsiri, yazıldığı andan itibaren Osmanlı coğrafyasının sınırlarını aşarak Kahire, Şam, Bağdat, Hicaz ve Hindistan ilim havzalarında el üstünde tutulmuştur. Osmanlı medreselerinde en yüksek dereceli tefsir derslerinde Beyzâvî ile birlikte başucu kitabı yapılmıştır. Eser üzerine pek çok hâşiye ve ta'lîkāt kaleme alınmış; Âlûsî gibi sonraki devrin devasa müfessirleri Rûhu'l-Meânî'de Ebussuûd'dan yüzlerce iktibas yaparak onun dirâyet ve belâgatteki mümtaz mevkiini teslim etmişlerdir. İrşâdü'l-Akli's-Selîm, Osmanlı tefsir mektebinin kemâl noktasını temsil eden abidevî bir şaheserdir.