Ebû'l-Vefâ el-Mübeşşir b. Fâtik ve Muhtâru'l-Hikem: Kadim Hikmet, Hermetik Felsefe ve Nurlu Kelimeler Külliyâtı

Ebû'l-Vefâ el-Mübeşşir b. Fâtik (5. / 11. yüzyıl), İslâm felsefe ve hikmet tarihinin en seçkin biyografi ve ahlak yazarlarındandır. Şam asıllı bir emîr ailesinden gelen İbn Fâtik, Fâtımî hilafetinin başkenti Kahire'de yaşamış; dönemin en büyük hekim ve matematikçisi Ali b. Rıdvân ile İbnü'l-Heysem'in ilmî halkasında yetişmiştir. Tıp, mantık, matematik ve kadim felsefe sahalarında engin bir vukufa sahip olan İbn Fâtik, çağının en zengin şahsî kütüphanelerinden birini kurmuştur.

İbn Fâtik'in ilme ve kitaba olan aşkı dillere destandır. Tarihçilerin naklettiğine göre, günlerini ve gecelerini sadece kitap mütalaası ve telifle geçirmiş; vefat ettiğinde, kendisini kitaplardan kıskanan zevcesinin kütüphanesindeki pek çok el yazmasını havuza atarak yok ettiği rivayet edilmiştir. Kurtarılan nadide eserleri ise İslâm felsefe mirasının en parlak incileri olarak günümüze ulaşmıştır.

«Hikmet, ruhun ebedî nuru ve aklın gıdasıdır. Fâni lezzetler bedenin çürümesiyle yok olur gider; lakin bir hakîmin kalbinden süzülen hikmetli bir kelâm, asırlar boyu zihinleri tenvir eder ve insanı melekût âlemine yükseltir.» — Ebû'l-Vefâ el-Mübeşşir b. Fâtik

İşte onun en büyük şaheseri Muhtâru'l-Hikem ve Mehâsinü'l-Kelim (Hikmetlerin Seçkisi ve En Güzel Kelimeler), antik dünyanın bilgeliğini İslâm'ın tevhidî ve ahlakî süzgecinden geçirerek ebedîleştiren bir hikmet katedralidir.

Muhtâru'l-Hikem, telif yöntemi bakımından felsefe tarihinde benzersiz bir mimariye sahiptir. İbn Fâtik, filozofların yalnızca sözlerini sıralamakla yetinmemiş; her bir hakîmin önce ayrıntılı biyografisini, fizikî tasvirini (şemâilini), ahlakî seciyesini ve hayat felsefesini vermiş, ardından onların insanlığa miras bıraktığı hikmetli sözleri (apothegmata) tematik bir ahenkle derlemiştir.

Eserde incelenen yirmiyi aşkın bilge şahsiyet şu ana eksenlerde toplanır:

• İlk Hakîmler ve Peygamberî Çizgi: Şît (Ağasîzîmûn), Hermes (İdrîs a.s.) ve Lokmân Hekîm.
• Antik Grek ve İyonya Felsefesi: Tales, Solon, Zeno, Pisagor ve Sokrat.
• Klasik Felsefenin Zirveleri: Eflatun (Platon), Aristo ve Teofrastos.
• Tıp ve Tabiat Filozofları: Hipokrat (Bukrât), Galen (Câlînûs) ve İskenderiye ekolü bilgeleri.

Bu metodoloji, düşünce tarihini soyut fikirler yığını olmaktan çıkarıp, filozofun bizzat ahlakî şahsiyetinde tecelli eden canlı bir hayat tarzı olarak takdim etmiştir.

İbn Fâtik'in eserinde en geniş ve sarsıcı bölümlerden biri Hermesü'l-Herâmise'ye (Hermes Trismegistus) ayrılmıştır. İslâm felsefî geleneğinde Kur'an'da zikredilen Hz. İdrîs (a.s.) ile özdeşleştirilen Hermes, ilâhî vahiy ile felsefî hikmetin ilk birleştiği kaynak kabul edilir.

İbn Fâtik'in aktardığı Hermetik fasılların temel metafizik ilkeleri:

• Tufan Öncesi İlimler: Hermes'in yıldızların hareketlerini, geometrinin sırlarını, tıp ve simyayı insanlığa öğreten ilk muallim olduğu tezi.
• Ruhun Menşei ve Yükselişi: Ruhun semavî feleklerden madde âlemine inişi ve dünyevî arzulardan arınarak (katarsis) yeniden nurlu melekût âlemine urûc etmesi doktrini.
• Hikmetli Vasiyetler: Hermes'in oğlu Tât'a ve talebelerine yaptığı ruhanî nasihatler: «Nefsini tanı ki Rabbini tanıyasın; zira insan küçük âlemdir ve büyük âlemin bütün hakikatleri onda dürülmüştür.»

Bu fasıl, Şihâbeddin es-Sühreverdî'nin İşrâk felsefesine ve İbnü'l-Arabî'nin Fusûs'taki İdrîsî hikmet anlayışına zemin teşkil eden en kadim kaynak metindir.

İbn Fâtik, Sokrat'ı (Sokrates) sıradan bir felsefe hocası olarak değil; putperest Atina aristokrasisine karşı tek bir Yaratıcı'yı (Vâcidü'l-Küll) savunan, halkı ahlakî fazilete çağıran ve bu uğurda baldıran zehrini içerek can veren bir 'hikmet şehidi' olarak tasvir eder.

Sokrat bölümünde öne çıkan ontolojik ve etik tezler:

• Tevhid ve Şirkin Reddi: Sokrat'ın putların acizliğini ve kâinatın tek bir mutlak akıl ve irade tarafından idare edildiğini ispat eden diyalogları.
• Ölümün Hakikati: «Ölüm, ruhun beden zindanından ve cismanî prangalardan azat edilmesidir. Hakîm olan kimse ömrü boyunca ölüme hazırlanır; zira hakiki hayat bedenin ölümünden sonra başlar.»
• Zindandaki Diyaloglar: Talebelerine son anlarında ağlamamalarını vasiyet eden, adalet kanunlarına sadakatle zehir kadehini tebessümle yudumlayan Sokrat'ın vakur duruşu.

İslâm dünyasında Sokrat imajı, İbn Fâtik'in bu nakilleri sayesinde zühd, takva ve felsefî istikametin zirve timsali haline gelmiştir.

İslâm kaynaklarında 'Eflâtun-ı İlâhî' olarak anılan büyük filozof, İbn Fâtik'in kaleminde hakiki varlık mertebelerini idrak eden bir keşf üstadı hüviyetindedir. İbn Fâtik, Eflatun'un metafizik felsefesini üç temel sütun üzerinde açıklar:

• Hissî Âlem ile Aklî Âlem Ayrımı: Gölgelerden ibaret olan değişken cisimler âlemi ile ebedî, sabit ve nurlu olan mânevî sûretler (idealar / a'yân-ı sâbite) âlemi.
• Ruhun Üç Gücü ve Dört Fazilet: Şehevî güçten İffet, Gazabî güçten Şecaat, Nâtık (akıl) gücünden Hikmet doğar; bu üçünün mükemmel ahenginden ise en yüce fazilet olan Adalet tecelli eder.
• Filozof Hükümdar: Devleti yönetenlerin nefis terbiyesinden geçmiş, dünyaya meyletmeyen, aklı kâmil hakîmler olması gerektiği ilkesi.

Eflatun'un nefis terbiyesine dair vecizeleri, Gazâlî'nin İhyâ'sındaki ve İbn Miskeveyh'in Tehzîbü'l-Ahlâk'ındaki ahlak mimarisine doğrudan tesir etmiştir.

İbn Fâtik, Aristo'yu felsefenin metodik kurucusu ve akıl terazisinin muallimi (el-Muallimü'l-Evvel) olarak resmeder. Ancak eserde Aristo'nun kuru mantık kurallarından ziyade, onun pratik ahlak ve siyaset felsefesi üzerindeki derin vasiyetleri öne çıkarılır.

Aristo bahsinde serdedilen temel hikmetler:

• Altın Orta (İtidal) Kuralı: Faziletin iki aşırı uç (ifrat ve tefrit) arasındaki orta yol olduğu; cesaretin korkaklık ile delice atılganlık arasında, cömertliğin cimrilik ile israf arasında durduğu tezi.
• Büyük İskender'e Siyaset Mektupları: Dünya fatihi talebesi İskender'e adaleti ayakta tutması, zulümden sakınması, tebaanın kalbini kazanması ve istişareden ayrılmaması için yazdığı mektupların tam metinleri.
• Dostluk Metafiziği: «Dostluk, iki bedende yaşayan tek bir ruhtur. Menfaat ve lezzet dostlukları fânidir; hakiki dostluk ancak fazilet ortaklığında bekâ bulur.»

Bu fasıl, İslâm siyasetnâme geleneğinin (adabü'l-mülûk) en temel felsefî referanslarından biri olmuştur.

Pisagor (Fîsâgûrs) bölümü, kadim matematiğin ve ses fiziğinin mistik boyutlarını açığa çıkarır. İbn Fâtik, Pisagor'un Mısır ve Babil mabetlerinde kalarak kadim kâhinlerden sayılar ve yıldızlar ilmini tahsil ettiğini nakleder.

Pisagorcu hikmetin temel unsurları:

• Varlığın Aslı Sayıdır: Kâinattaki her varlığın, gezegenlerin mesafelerinin ve mevsimlerin ahenginin matematiksel oranlarla (nisbet) yaratıldığı doktrini.
• Feleklerin Semavî Müziği: Gezegenlerin dönüş hareketlerinden çıkan nurlu seslerin (harmonia) saflaşmış ruhlar tarafından işitilebileceği; dünyevî mûsikînin bu semavî ahengin bir yankısı olduğu felsefesi.
• Katı Perhiz ve Sükût: Pisagor mektebine giren talebelerin beş yıl boyunca tam sükût (konuşmama) ve vejetaryen riyazetle nefislerini terbiye etme usûlleri.

Bu bölüm, İhvân-ı Safâ risalelerindeki mûsikî risalesine ve İslâm tasavvufundaki semâ felsefesine doğrudan ilham vermiştir.

İbn Fâtik, antik tıbbın iki büyük kurucusu Hipokrat (Bukrât) ve Galen'i (Câlînûs) yalnızca birer teşhis ve tedavi uzmanı olarak değil; tıbbı ilâhî bir hikmet ve ahlak sanatı olarak icra eden azizler gibi anlatır.

Tıp ahlakına dair aktarılan temel prensipler:

• Hipokrat Yemini ve Sır Saklama: Hekimin hastanın sırlarını canı pahasına muhafaza etmesi, zehir vermekten ve cenin düşürmekten imtina etmesi, fakirleri meccanen (ücretsiz) tedavi etmesi.
• Galen'in Ahlak Felsefesi: «İyi Bir Hekim Aynı Zamanda Filozof Olmalıdır» tezinin şerhi; paraya ve şöhrete düşkün olan bir hekimin hastasını asla hakkıyla tedavi edemeyeceği gerçeği.
• Dört Hılt ve Dört Mizaç: Kan, balgam, safra ve sevda dengesinin insanın hem bedenî sıhhatini hem de ahlakî karakterini belirlediği tahlili.

Bu fasıl, İslâm hekimlerinin asırlar boyu rehber edindiği meslek ahlakının (edebü't-tabîb) ana kaynağıdır.

Muhtâru'l-Hikem, dünya kültür tarihinde Doğu'dan Batı'ya fikir intikalinin en muazzam köprülerinden biridir. Eser, 13. yüzyılda Kastilya Kralı X. Alfonso devrinde Toledo'da İspanyolca'ya Bocados de Oro (Altın Lokmalar) adıyla tercüme edilmiş; ardından Latince'ye Liber Philosophorum Moralium olarak çevrilmiştir.

Eserin Avrupa tarihindeki sarsıcı dönüm noktaları:

• Fransızca Tercüme: Guillaume de Tignonville tarafından 1400 civarında Les Dits Moraulx des Philosophes adıyla Fransız sarayına takdim edilmiş ve kralların başucu kitabı olmuştur.
• İngiltere'de Basılan İlk Tarihli Kitap: 1477 yılında William Caxton'ın Westminster'da kurduğu İngiltere'nin ilk matbaasında basılan ilk kitap, Anthony Woodville'in İbn Fâtik'ten yaptığı tercüme olan The Dictes or Sayengis of the Philosophres'tır!

Yani İngiliz matbaacılık ve edebiyat tarihini başlatan ilk matbu eser, bir Müslüman Fâtımî filozofunun telif ettiği kadim hikmet külliyâtıdır.

Muhtâru'l-Hikem, felsefe tarihinde Hikmet-i Hâlide (Philosophia Perennis / Ebedî Hikmet) fikrinin en yetkin vesikasıdır. İbn Fâtik; Mısırlı Hermes'in, Atinalı Sokrat'ın, Şamlı bilgelerin ve İskenderiyeli hekimlerin sözlerini yan yana getirerek, insanlığın ortak bir akl-ı selîm ve ahlak havuzunda birleştiğini göstermiştir.

Eserin sunduğu nihai tefekkür ufku:

• Hakikat Zamanla Eskimez: İki bin yıl önce bir mağarada veya akademide söylenen hikmetli bir söz, bugün de insanın varoluşsal sancılarına şifa sunmaya devam eder.
• Ahlak ve Vicdan Ortaklığı: Adalet, cömertlik, sabır, vefa ve nefis terbiyesi gibi değerler; ırk, lisan ve coğrafya sınırlarını aşan evrensel ilâhî nurlardır.
• İslâm'ın Cami'iyyeti: İslâm medeniyeti, önceki kavimlerin hakikat kırıntılarını yok etmemiş; onları tevhidin potasında eriterek insanlığın ortak manevî mirası haline getirmiştir.

İbn Fâtik'in bu muhalled eseri, karanlık çağlarda insanlığın zihnini aydınlatan tükenmez bir hikmet meşalesidir.