Ebû'l-Leys es-Semerkandî: Tenbîhü'l-Gâfilîn ve Zühd Külliyâtı

Ebû'l-Leys Nasr b. Muhammed es-Semerkandî; Maveraünnehir'in ilim başkenti Semerkant'ta Hanefî fıkhını zühd ve rikkat-i kalb ile meczeden kurucu şahsiyettir. İslâm dünyasında 'İmâmü'l-Hüdâ' (Hidayet İmamı) ve 'Fakîh' unvanlarıyla anılmıştır. O, ilmi sadece kuru akıl yürütme değil, amele ve ihlasa dönüşen bir nur olarak görmüştür.

Eser, asırlardır İslâm coğrafyasında en çok okunan ahlâk ve vaaz kitaplarının başında gelir. Müellif, 94 babda insanın gaflet uykusundan uyanması için âyet-i kerîmeleri, sahîh hadisleri ve selef-i sâlihînin menkıbelerini nakış nakış işlemiştir. İkna edici dili, akıldan ziyade doğrudan kalbe ve vicdana seslenir.

Semerkandî'ye göre amellerin ruhu ihlastır. Riya ise amelleri kemiren gizli bir ateştir. Kul, hayırlı bir ameli insanların övgüsü için yaptığı anda o amel melekût âleminde paçavra gibi yüzüne çarpılır. Hakiki muhlis, yaptığı iyiliği sağ elinin verdiğini sol elinden bile gizleyendir.

Eserde kabir, ya cennet bahçelerinden bir bahçe yahut cehennem çukurlarından bir çukurdur. Semerkandî, kabir suali (Münker ve Nekir), amellerin ruhanî suretlere bürünerek kabirde yoldaş olması ve kabir azabından koruyan âyet ve zikirleri genişçe şerh etmiştir.

Akrabalık bağlarını koparan kimsenin üzerine semadan rahmet inmeyeceğini beyan eden Semerkandî; anne-babanın rızasını Cenâb-ı Hakk'ın rızasına vesile kılmıştır. Gönül kırmamak, komşu hakkını muhafaza etmek ve yetimi gözetmek imanın zorunlu ahlakî meyveleridir.

Dil, bedenin en küçük fakat cinayeti en büyük uzvudur. Semerkandî, gıybeti ölü kardeşinin etini yemeye benzeten Kur'an nassını tahlil ederek; bir mecliste gıybet edildiğinde susmanın da o günaha ortak olmak anlamına geldiğini vurgular. Sükût, hikmetin kapısıdır.

Tevbe; geçmiş günahlara nedamet duymak, o günahı derhal terk etmek, bir daha dönmemeye azmetmek ve üzerinde kul hakkı varsa sahipleriyle helalleşmektir. Semerkandî, tevbeyi yarına erteleyenlerin 'yarıncılar helak oldu' hadisinin muhatabı olduğunu hatırlatır.

Zühd; mülk sahibi olmamak veya eski püskü giyinmek değildir. Zühd, elinde dünya malı olsa dahi kalbine o malın sevgisini sokmamaktır. Para cepte durmalı, kalbe girmemelidir. Kalp ancak Allah sevgisine tahsis edilmiş mukaddes bir beytullahtır.

Gecenin karanlığı, sevgililerin buluşma vaktidir. Semerkandî; seher vaktinde kalkıp iki rekat namaz kılmanın, dünyanın ve içindekilerin tamamından hayırlı olduğunu bildirir. O vakitlerde gök kapıları açılır ve ilahi rahmet sağanak gibi yağar.

Semerkandî'nin eseri; Osmanlı medreselerinden tekkelerine, Orta Asya ribatlarından Anadolu köylerine kadar asırlarca halkın vicdan terazisini akort etmiştir. Gafletten uyanış, modern çağın hız ve tüketim girdabında boğulan insanı için bugün her zamankinden daha acil bir ihtiyaçtır.