Ebü'l-Kāsım es-Saffâr ve Endülüs Usturlap Geleneği: Kurtuba Muvakkithanesi ve Zaman Ölçümü

FÂSIL I: 5./11. Yüzyıl Kurtuba İlim Muhiti ve es-Saffâr Kardeşler

Endülüs'ün büyük biyografi tarihçisi İbn Beşküvâl ve Kadı Sâid el-Endelüsî, 5./11. yüzyıl Kurtubası'nda riyaziye ve astronomi ilimlerinin zirvesinde bulunan iki kardeşten sitayişle bahseder: Ebü'l-Kāsım Asbağ b. Muhammed b. es-Saffâr (ö. 426/1035) ve kardeşi Muhammed b. es-Saffâr. "es-Saffâr" nisbesi, onların pirinç ve bakır döküm zanaatıyla (kazancılık/saffârlık) uğraşan köklü bir zanaatkâr aileden geldiklerini gösterir.

Ebü'l-Kāsım es-Saffâr, Masleme el-Mecrîtî'nin ders halkasında riyaziye, hendese ve felekiyyât tahsil etmiş; maden işleme zanaatının pratik ustalığı ile Öklid hendesesinin en soyut nazariyelerini şahsında birleştirmiştir. Kurtuba'da açtığı atölye, İslam dünyasının en yüksek standartlı astronomik cihazlarının imal edildiği bir merkez olmuştur.

FÂSIL II: Günümüze Ulaşan En Eski Endülüs Usturlapları (1026 Edinburgh & 1029 Floransa)

İslam bilimler tarihi araştırmalarında Ebü'l-Kāsım es-Saffâr ve kardeşinin yeri eşsizdir; zira Batı İslam coğrafyasında imal edilip tarih ve usta imzası taşıyan ve günümüze fiziki olarak eksiksiz ulaşabilen en eski Endülüs usturlapları es-Saffâr atölyesine aittir:

• 1026 Tarihli Edinburgh Usturlabı (İskoçya Kraliyet Müzesi): Hicrî 417 yılında bizzat Muhammed b. es-Saffâr tarafından imal edilmiş, zarif Kûfî hatla yazılmış, Kurtuba, Tuleytula ve Mekke enlemlerini içeren şaheser.
• 1029 Tarihli Floransa Usturlabı (Museo Galileo): Hicrî 420 tarihli, kusursuz gravür işçiliğine sahip, gezegen hareketlerinin ve yıldız koordinatlarının tam bir dakiklikle kazındığı anıt alet.

Bu aletlerin incelenmesi, 11. yüzyıl başlarında Endülüs metalurji ve gravür tekniğinin modern mikrometre hassasiyetine ne derece yaklaştığını somut olarak kanıtlamaktadır.

FÂSIL III: es-Saffâr'ın Kitâbü'l-Amel bi'l-Usturlâb Risalesi ve Öğretim Metodolojisi

Ebü'l-Kāsım es-Saffâr, alet imalatının yanı sıra onun kullanımını halka ve talebelere öğretmek gayesiyle berrak bir dille Kitâbü'l-Amel bi'l-Usturlâb adlı bir risale kaleme almıştır. Eser, karmaşık matematiksel formüller yerine adım adım gözlem basamaklarını anlatır:

• Aletin halkasından (halka ve urve) başparmakla havaya asılarak dikey düzleme getirilmesi,
• İdâde cetvelinin Güneş veya yıldıza doğru çevrilip iki delikten ışık hüzmesinin geçirilmesi,
• Ölçülen irtifa yayının aletin ön yüzündeki safiha mukantarâtı üzerine denk getirilmesi,
• Ufuk, zeval ve burç çizgilerinin kesişiminden günün geçen saatinin doğrudan okunması.

FÂSIL IV: Küresel Projeksiyon, İklim Kuşakları ve Ufuk Eğrileri Hesabı

es-Saffâr'ın usturlap levhaları (safâih), İslam coğrafyacılarının benimsediği "Yedi İklim" (Akalîm-i Seb'a) teorisine göre dizayn edilmiştir. Her bir plaka üzerinde:

• Ekvator dairesi (Hatt-ı İstivâ), Yengeç ve Oğlak dönenceleri,
• Enleme özel gün uzunlukları (saat-i mu'tedile ve saat-i zamâniyye),
• Şafak (fecr) ve alacakaranlık (şafak-ı ahmer) yayları,
• Kıble yönünü belirleyen semt yayları (el-azmût) yer alırdı.

es-Saffâr, stereografik izdüşümde dairelerin merkezlerini ve yarıçaplarını belirlemek için trigonometrik tanjant ve kotanjant cetvellerini başarıyla kullanmıştır.

FÂSIL V: Kurtuba Ulu Camii Muvakkitliği ve Güneş Meridyen Geçişleri

Kurtuba Ulu Camii'nin (Mezquita) minaresi ve avlusu, sadece ezan okunan bir kule değil; gök hadiselerinin rasat edildiği devasa bir güneş saati ve muvakkithaneydi. es-Saffâr, burada başmuvakkit olarak görev yaptığı yıllarda, güneşin meridyen geçişlerini (nısfü'n-nehâr) gözlemleyerek Kurtuba enlemini (37° 53') dakikası dakikasına tayin etmiştir.

Ramazan hilalinin rüyet (hilalin ilk çıplak gözle görülmesi) şartlarını gök koordinatlarına göre önceden hesaplamış; şehir halkının ibadet vakitlerini göksel bir intizamla tanzim etmiştir.

FÂSIL VI: Endülüs Metalurjisi, Pirinç Alaşımları ve İslam Zanaat Metafiziği

es-Saffâr'ın usturlapları, İslam medeniyetinde zanaat ile hikmetin (ilm-i amelî ile ilm-i nazarî) nasıl mükemmel bir terkip oluşturduğunun en somut timsalidir. Pirinç alaşımı (bakır ve çinko), korozyona dayanıklı, ısı altında asgari genleşen ve üzerine kazınan yazıları bin yıl boyunca silinmeden muhafaza eden necip bir madendir.

Bu pirinç diskin üzerine nakşedilen yıldız ibreleri ve esmâlar, insanın evrendeki yerini idrak etme arzusunun madene dökülmüş duasıdır. es-Saffâr'ın mirası, bilimin sadece kütüphane raflarında değil, zanaatkârın elinde ve halkın günlük hayatının tam merkezinde nasıl yeşerdiğini ebediyen hatırlatmaktadır.

FÂSIL VII: Kûfî Hat Estetiği ve Usturlap Kitâbelerinde Tasavvufî Derinlik

Ebü'l-Kāsım es-Saffâr ve kardeşinin aletlerinde göze çarpan en büyüleyici hususiyetlerden biri de maden üzerine çelik kalemlerle nakşedilen Kûfî hattın asaletidir. Harflerin uçları minyatür yapraklar ve hendesî düğümlerle tezyin edilmiş; her bir yıldız ibresinin yanına o yıldızın Arapça ismi (vefk ve zikir geleneğiyle uyumlu olarak) bir mühür gibi kazınmıştır.

Aletlerin arkasındaki taht (kursî) kısmına çoğunlukla Âyetü'l-Kürsî'den "Vesia kürsiyyühü's-semâvâti ve'l-ard" (O'nun kürsüsü gökleri ve yeri kuşatmıştır) âyeti veya Şems Sûresi'nin ilk âyetleri yazılmıştır. Bu durum, Endülüs zanaatkârının astronomi aletini kâinatın sırlarına açılan mukaddes bir tefekkür vasıtası olarak telakki ettiğinin en açık delilidir.