Ebû'l-Kāsım en-Nasrâbâdî: Horasan-Bağdat İrfan Köprüsü, Hadis ve Hakikat Külliyâtı

İslam irfan coğrafyasının en mühim iki ana damarı olan Horasan melâmet mektebi ile Bağdat tevhid ve sahv mektebini şahsında mükemmel bir ahenkle birleştiren büyük imam, Ebû'l-Kāsım İbrâhim b. Muhammed b. Mahmûd en-Nasrâbâdî en-Nîşâbûrî'dir (ö. 367/977-978). Nişâbur'un ilim ve takva ile yoğrulmuş Nasrâbâd mahallesinde dünyaya gelen bu aziz zat, erken yaşlardan itibaren hadis meclislerinin en gayretli talebesi olmuş; İbn Huzeyme, Ebü'l-Abbas es-Serrâc ve Ebû Hâmid b. Şarkî gibi dev muhaddislerden hadis semâ etmiş ve icazet almıştır.

Zâhirî ilimlerde, hususiyle hadis ricali ve cerh-ta'dîl sahasında büyük bir otorite haline geldikten sonra, kalbinde parlayan ilahi muhabbet ateşiyle Irak'a hicret etmiştir. Bağdat'a vardığında, Cüneyd-i Bağdâdî'nin halifesi ve cezbe deryası Ebû Bekir eş-Şiblî'nin meclisine dahil olmuş; Şiblî'nin en mutemet, en vefakar ve onun yüksek hallerine en derin vukûfiyet kesbetmiş baş talebesi derecesine yükselmiştir. Nasrâbâdî, Horasan'ın ihlas ve zühdünü Bağdat'ın ma'rifet ve hakikat deryasıyla mezceden kutlu bir irfan köprüsü olmuştur.

Ebû'l-Kāsım en-Nasrâbâdî'nin İslam tarihindeki en mühim vasfı, 'Muhaddis-Sûfî' tipolojisinin zirve temsilcisi olmasıdır. O devirde kimi hadisçiler tasavvufu bid'at zannederken, kimi dervişler de nassın zâhirinden kopma tehlikesiyle karşı karşıya kalmıştı. Nasrâbâdî, bu iki kanat arasındaki uçurumu bizzat şahsında yok etmiştir. O, binlerce hadis-i şerifi senedleriyle ezbere bilen bir hâfız iken, aynı zamanda her bir hadisin kalbî, ahlâkî ve tasavvufî derinliğini müşâhede eden bir hakikat eriydi.

Nasrâbâdî şöyle buyururdu: 'Tasavvufun aslı Kitap ve Sünnet'e sımsıkı sarılmak, heva ve hevesi terk etmek, bid'atlerden kaçınmak, meşâyihin edebiyle edeplenmek ve mahlukata şefkat nazarıyla bakmaktır.' Onun meclislerinde hadis rivayeti kuru bir isnad naklinden çıkar, kalpleri titreten ve gözleri yaşartan bir vuslat menziline dönüşürdü. Zehebî ve Hâkim en-Nîşâbûrî gibi büyük tarihçiler, Nasrâbâdî'nin hadis rivayetindeki sika ve adaletini oybirliğiyle tasdik etmişlerdir.

Nasrâbâdî'nin manevî terbiyesindeki en büyük dönüm noktası, Ebû Bekir eş-Şiblî'nin meclisidir. Şiblî, Hallâc-ı Mansûr'un dostu ve cezbeli aşk tasavvufunun en taşkın pîriydi. İnsanların Şiblî'nin şathiyâtını ve cezbe hallerini anlamakta zorlandığı bir devirde, Nasrâbâdî onun meclislerinde sekr (manevî sarhoşluk) ile sahv (manevî uyanıklık) arasındaki ince köprüyü kurmuştur. Şiblî'nin deryasından kana kana içmiş, fakat o taşkın cezbeyi Horasan'ın ağırbaşlı fıkhı ve hadis disipliniyle dizginlemeyi başarmıştır.

Şiblî bir gün meclisinde cezbeyle coşup hakikat sırlarını aşikâr eylediğinde cemaat hayrete düşmüştü. Nasrâbâdî ayağa kalkmış ve Şiblî'nin sözlerini Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) hadisleriyle ve sahabe-i kiramın ahvaliyle öyle bir şerh etmiştir ki, meclisteki ulema ve fukaha teslimiyetle başlarını eğmiştir. Şiblî, talebesinin bu vukûfiyeti karşısında: 'İbrâhim bizim dilimiz, sırrımızın tercümanı ve ilmimizin muhafızıdır' diyerek ona dua etmiştir.

Bağdat'taki seyrüsülûkünü ikmal ettikten sonra memleketi Nişâbur'a dönen Nasrâbâdî, burada Horasan melâmet mektebi ile Bağdat mektebinin vahdetini ilan etmiştir. Nişâbur'da Hamdûn el-Kassâr ve Ebû Osman el-Hîrî'nin talebeleriyle buluşmuş; nefsi kınama ve amelleri gizleme fıkhını, Cüneyd ve Şiblî'nin tevhid ve marifetullah nazariyesiyle zenginleştirmiştir.

Nasrâbâdî'ye göre melâmet nefsin terbiyesi için bir başlangıç, tevhid ise ruhun vuslatı için nihayettir. Kul nefsini levm etmeden (kınamadan) tevhîde ulaşamaz; tevhîde ulaşan kul ise artık kınayanın kınamasından da, övenin övgüsünden de bütünüyle azade olur. Nişâbur halkı onun meclislerine akın etmiş, Horasan'ın dört bir yanından gelen talipler onun irfan sofrasında hem hadis ilmini hem de tasavvuf edebini tahsil etmişlerdir.

Ebû'l-Kāsım en-Nasrâbâdî'nin tefekküründeki en parlak cephelerden biri, erken dönem sûfilerinin ağzından dökülen ve zâhir ulemasını telaşlandıran 'şathiyât' (cezbe halinde söylenen taşkın sözler) ifadelerini sünnet terazisinde şerh etmesidir. Bâyezîd-i Bistâmî, Hallâc-ı Mansûr ve Şiblî gibi ariflerin kelamlarını zındıklıkla itham edenlere karşı Nasrâbâdî, bu sözlerin küfür değil, fenâfillâh makamında benliğin erimesiyle tecelli eden ilahî tecellîlerin yankısı olduğunu ispat etmiştir.

Nasrâbâdî şöyle derdi: 'Bir ayna güneşin karşısına konulduğunda 'Ben güneşim' derse, bu söz aynanın değil, onda tecelli eden güneşin nurunundur. Hakikat eri fenâ makamında nefsinden fani olup Hak ile baki olduğunda, onun lisanından konuşan kendi hevası değil, Hakk'ın kudretidir.' Ancak Nasrâbâdî, bu hallerin avama anlatılmaması gerektiğini, zira ehil olmayanların bu sözleri yanlış anlayarak mülhidliğe ve ibâhiyyeye düşebileceğini ısrarla vurgulamıştır.

Tasavvufun en çok münakaşa edilen meselelerinden biri olan 'Semâ' (ilahî şiir ve nağmeleri dinleyerek vecde gelme), Nasrâbâdî'nin meclislerinde son derece asil ve şer'î kaidelere bağlı bir ruhanî terbiye vasıtası olarak icra edilmiştir. Nasrâbâdî'ye göre semâ, nefsani bir eğlence veya musiki zevki değil; bilakis Elest Bezmi'ndeki 'Elestü bi-Rabbiküm' hitabının kalpteki ebedî yankısını uyandırma ameliyesidir.

Nasrâbâdî semânın şartlarını şöyle vazetmiştir: 'Semâ meclisinde dünya kelamı konuşulmaz, nefsin arzuları bulunmaz ve mecliste fasık kimseler barındırılmaz. Semâ ancak kalbinde marifetullah ateşi yanan ve bir beyt-i şerîf işittiğinde Hakk'ın azametini hatırlayan kimseler için helaldir.' Kendisi semâ meclislerinde derin bir haşyet ve vecd içinde gözyaşı döker, fakat meclis bittiğinde derhal vakar ve sahv haline avdet ederek namazına ve zikrine koyulurdu.

Ömrünün kemâl devresinde, Nişâbur'daki meclislerini talebelerine devreden Ebû'l-Kāsım en-Nasrâbâdî, kalbindeki Beytullah aşkıyla Hicaz'a yönelmiş ve Mekke-i Mükerreme'ye yerleşerek 'Mücâvir-i Harem' olmuştur. Kâbe-i Muazzama'nın gölgesinde geçirdiği son seneler, onun irfan hayatının en nûrani ve semavî dönemi kabul edilir. Harem-i Şerîf'te dünyanın dört bir yanından hac ve umre için gelen âlimler ve dervişler onun etrafında haleler oluşturmuştur.

Nasrâbâdî, Kâbe'yi tavaf ederken döktüğü gözyaşlarıyla bilinirdi. Mültezem'e yapışır, Kâbe'nin örtüsüne sarılarak saatlerce istiğfar ve tevhîd ile meşgul olurdu. Ona göre Beytullah'ı tavaf etmek, sadece taş bir yapının etrafında dönmek değil; kalbin Arş-ı A'zam ve Levh-i Mahfuz etrafında tavaf etmesi sırrına ermektir. Mekke'de vefat eden büyük zahit Ebû Saîd İbnü'l-A'râbî meclisinden sonra Haremeyn'in en hürmet edilen manevî reisi Nasrâbâdî olmuştur.

Ebû'l-Kāsım en-Nasrâbâdî, İslam irfan silsilesinde öyle stratejik bir kavşakta durur ki, sonraki asırların en büyük tasavvuf külliyâtını telif eden pîrler doğrudan onun talebeleridir. Meşhur 'Tabakātü's-Sûfiyye' müellifi Ebû Abdurrahman es-Sülemî, Nasrâbâdî'nin en has talebesi olmuş ve eserinde üstadından yüzlerce hikmetli söz ve hadis rivayet etmiştir. Yine İmam Kuşeyrî'nin mürşidi olan Ebû Ali ed-Dekkāk, seyrüsülûk terbiyesini Nasrâbâdî'nin irfan ocağında tamamlamıştır.

Kuşeyrî'nin 'er-Risâle'sindeki sağlam hadis temelli tasavvuf omurgası, bütünüyle Nasrâbâdî'nin miras bıraktığı 'Muhaddis-Sûfî' metodolojisinin bir meyvesidir. Nasrâbâdî yetiştirdiği bu devasa talebeler vasıtasıyla Horasan, Irak, Şam ve Mısır tasavvufunun genetik kodlarını tayin etmiş; Ehl-i Sünnet tasavvufunun sapmalardan korunarak kurumsallaşmasını sağlamıştır.

Nasrâbâdî'nin sohbet meclislerinde irad ettiği kelamlar, tasavvufun en derin hakikatlerini birer cümleyle özetleyen hikmet pınarlarıdır. Klasik kaynaklarda nakledilen muazzam sözlerinden bazıları şunlardır:

'Her şeyin bir cezası vardır; arifin cezası ise zikirden ve marifetullahtan gafil kalmasıdır.' 'Kulun Allah'a en yakın olduğu an, nefsinden en uzak olduğu andır.' 'Eğer bir amele riyâ karışırsa o amel sahibine azap olur; eğer amele ihlas kılavuzluk ederse o amel nûra dönüşür.' 'Hakiki sabır, başına gelen musibeti insanlara şikayet etmemektir; zira şikayet eden kimse, Rahîm olan Yaradan'ı merhametsiz kullara şikayet etmiş olur.' 'Kalp bir kuşa benzer; muhabbet onun bir kanadı, haşyet diğer kanadı, amel ise kuyruğudur. Kanatları sağlam olan kuş menziline uçar.'

Ebû'l-Kāsım en-Nasrâbâdî, hicrî 367 (m. 977-978) senesinde Mekke-i Mükerreme'de Harem-i Şerîf'te son nefesini vermiş ve büyük zâhid Fudayl b. İyâz'ın Cennetü'l-Muallâ'daki kabrinin yanı başına defnedilmiştir. Vefat ettiğinde arkasında tek bir bid'at barındırmayan, sünnete ram olmuş, ilim ile ameli, hadis ile marifeti tek bir potada eriten abidevî bir irfan ekolü bırakmıştır.

O, ne kuru bir zâhirci ne de şeriatsız bir bâtınî olmuştur. İkisinin kemal noktasında durarak İslam ümmetine hakiki tasavvufun ne olduğunu fiilen göstermiştir. Nasrâbâdî'nin açtığı yol, asırlar boyunca Kuşeyrîler, Gazzâlîler ve İbn Atâullahlar tarafından takip edilmiş; İslam maneviyatının ana caddesini teşkil etmiştir. Ruhu şâd, makamı âlî olsun.