Ebü'l-Kāsım el-Ka'bî el-Belhî: Kabûlü'l-Ahbâr ve Makālât | Kelâm, Haber Epistemolojisi ve İtizâl Düşüncesi Külliyâtı

Ebü'l-Kāsım Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd el-Ka'bî el-Belhî (ö. 319/931), hicrî dördüncü asrın başında Mu'tezile kelâmının Bağdat ekolüne liderlik etmiş mümtaz bir mütekellim, edip ve fırkalar tarihi yazarıdır. Horasan'ın Belh şehrinde doğan Ka'bî, Bağdat'a giderek Ebü'l-Hüseyin el-Hayyât'ın rahle-i tedrisinde yetişmiş; Basra ekolünün kurucularından Ebû Ali el-Cübbâî ile giriştiği efsanevi münazaralarla kelâm tarihine damgasını vurmuştur.

Ka'bî'nin günümüze ulaşan en mühim eseri olan Kabûlü'l-Ahbâr ve Ma'rifetü'r-Ricâl, hadis rivayetlerini ve haber naklini epistemolojik ve rasyonel süzgeçten geçiren ilk sistematik kelâmî tenkit metinlerindendir. Ka'bî, sadece râvîlerin adalet ve zabtına odaklanan şeklî cerh-ta'dîl ile yetinmemiş; metin tenkidini (nakdü'l-metn) öne çıkararak aklın bedahetine, Kur'an'ın muhkem hükümlerine ve tarihî tevatüre aykırı rivayetlerin reddedilmesi gerektiğini savunmuştur.

Ka'bî haberleri bilgi değeri açısından tasnif ederken katı bir rasyonalist metodoloji izler. Yalan üzere birleşmeleri aklen imkânsız bir topluluğun naklettiği mütevâtir haberlerin 'zarûrî ilim' (zorunlu bilgi) ifade ettiğini teslim eder; ancak âhâd haberlerin zann-ı gālib ifade ettiğini, dolayısıyla itikadî meselelerde ve akāid esaslarında tek başına delil olamayacağını temellendirir.

Müellif, müteşâbih nassların ve zâhiren teşbih (antropomorfizm) vehmettiren rivayetlerin harfiyen kabul edilmesine şiddetle karşı çıkar. 'Leyse ke-mislihî şey' (O'nun benzeri hiçbir şey yoktur) âyetini muhkem asıl kabul eden Ka'bî; Cenâb-ı Hakk'a el, yüz, inme, oturma gibi cismanî sıfatlar nispet eden hadislerin ya sahih olmadığını ya da Arap dilinin mecaz, istiare ve kinaye zenginliği içinde akla uygun tevil edilmesi gerektiğini vazeder.

Ka'bî'nin telif ettiği Makālâtü'l-İslâmiyyîn (fırkalar tarihi), sonraki dönemde Ebü'l-Hasan el-Eş'arî, İbn Hazm ve Şehristânî gibi mezhepler tarihi üstatlarının ana başvuru kaynağı olmuştur. Ka'bî bu eserinde muarızlarının görüşlerini tahrif etmeden, kendi kelâmî mantığı içinde tasnif etmiş; Hâricîlik, Şîa, Mürcie ve Mu'tezile içi fırkaların ortaya çıkışındaki itikadî ve siyasî saikleri çözümlemiştir.

Tevhid bahsinde Ka'bî, Bağdat Mu'tezilesi'nin zât-sıfat ayniyeti ilkesini en tavizsiz savunan simasıdır. Zâtın haricinde kadîm sıfatların varlığını kabul etmenin 'taaddüd-i kudemâ' (birden fazla ezelî varlık) tehlikesi doğuracağını belirterek; Allah Teâlâ'nın zâtıyla âlim, zâtıyla kādir olduğunu savunur. İlahî kelâmın ise zamana ve harfe bürünmüş hadis (yaratılmış) bir tecelli olduğunu açıklar.

Adalet ilkesi gereği Ka'bî, insanın kendi fiillerinin hakiki fâili ve yaratıcısı (mûcidi) olduğunu vazeder. Eğer insan fiillerinde mecbur olsaydı, ilahî mükellefiyetin, peygamber gönderilmesinin ve ahiretteki mükâfat ile cezanın zulüm olacağını savunur. Eş'arîliğin 'kesb' nazariyesini ve Cebriyye'nin kader anlayışını aklın ve ilahî adaletin reddettiği bir kurgu olarak eleştirir.

Ka'bî'ye göre adalet, ihsan, doğruluk gibi faziletler bizzat güzeldir (hasendir); zulüm, yalan ve haksızlık ise bizzat çirkindir (kabîhtir). Akıl, vahiy gelmeden önce de bu değerlerin ahlakî ağırlığını kavrayabilir. Şeriat bu hakikatleri teyit etmek ve amelî sınırları çizmek için gelmiştir. Bu doktrin, İslâm ahlak felsefesinin evrensel tabii hukuk zeminine oturmasında mühim bir merhaledir.

Ka'bî'nin dönemi, Mu'tezile'den ayrılan Ebü'l-Hasan el-Eş'arî'nin yeni bir sünnî kelâm inşasına giriştiği ve Semerkant'ta İmam Mâtürîdî'nin Kitâbü't-Tevhîd'i yazdığı döneme rastlar. İmam Mâtürîdî, eserlerinde Ka'bî'nin görüşlerini isim vererek defalarca iktibas etmiş ve onunla ciddî felsefî tartışmalara girişmiştir. Ka'bî, Mâtürîdî'nin en çok ciddiye aldığı ve hesaplaştığı Mu'tezilî zihindir.

Ebü'l-Kāsım el-Ka'bî, rivayetleri akılla tartan, tarihe eleştirel gözle bakan ve İslâm düşüncesini dogmatik daralmadan korumaya çalışan berrak bir kelâm âbidesidir. Eserleri, aklın vahiy karşısında bir rakip değil, vahyin ilahî nurunu idrak eden yegâne meş'ale olduğunu gösteren tarihi bir şahittir.