Bedîüzzaman Ebü'l-İzz el-Cezerî ve Kitâbü'l-Hiyel: Sibernetik, Robotik ve Otomat Metafiziği Külliyatı

Bedîüzzaman Ebü'l-İzz İsmâil b. er-Rezzâz el-Cezerî (1136-1206), Cizre Tor mahallesinde doğmuş, Artuklu Sarayı'nda 25 yıl başmühendislik (reîsü'l-a'mâl) yapmış, dünya bilim tarihinin ilk sibernetik, robotik ve otomasyon dâhisidir. Norbert Wiener'den yaklaşık 800 yıl önce otomatik kontrol sistemlerini, geri besleme (feedback) mekanizmalarını ve kendi kendine çalışan programlanabilir aygıtları icat etmiştir.

Cezerî, teorik geometri ile pratik el sanatlarını birleştiren 'Hiyel' (mekanik mühendisliği) ilmini doruk noktasına taşımış; sadece zamanı ölçen saatler değil, sarayda hizmet eden otomatlar, şifreli kilitler, su yükselten hidrolik tulumbalar ve otomatik müzik aletleri tasarlamıştır.

Cezerî, Artuklu Hükümdarı Nasîrüddin Mahmûd'un emriyle 1206 yılında tamamladığı el-Câmi' beyne'l-İlm ve'l-Ameli'n-Nâfi' fî Sınâ'ati'l-Hiyel (Mekanik Hareketlerden Faydalanmayı Sağlayan Kitap) adlı eserinde 50 ayrı mekanik cihazın imalât planlarını renkli teknik resimlerle çizmiştir.

Kitabın mukaddimesinde şu altın kuralı vazeder: 'Uygulamaya dökülmeyen, doğruluğu deney ve tecrübe ile kanıtlanmayan hiçbir mühendislik bilgisi hakiki ilim sayılamaz; zira tatbik edilmeyen teori, doğru ile yanlış arasında şüpheli bir zan olarak kalır.' Bu ilke, modern deneysel bilim metodolojisinin tam kalbidir.

Cezerî'nin en meşhur şaheseri, İslam mühendisliğinin evrensel ufkunu sergileyen Fil Saati'dir. Bu muazzam cihaz sadece zamanı ölçmez; Hint fili, Mısır anka kuşu, Çin ejderhaları, Arap sarıklı süvarisi ve Sasani figürlerini bir araya getirerek İslâm medeniyetinin cihanşümul kucaklayıcılığını sembolize eder.

Filin karnına gizlenmiş su haznesindeki delikli şamandıra (kefse) her yarım saatte bir batar; şamandıraya bağlı ipler tepedeki kaleden bir şahini harekete geçirir; şahinin ağzından düşen bronz bilye ejderhanın ağzına yuvarlanır; ejderha ağırlıkla aşağı eğilip bilyeyi fil sürücüsünün vazosuna bırakır; sürücü elindeki tokmakla file vururken saatin tepesindeki anka kuşu kendi ekseni etrafında döner. Bütün bu hareketler hiçbir elektrik veya motor olmadan, sırf suyun kaldırma kuvveti ve yerçekimi dengesiyle icra edilir.

Mühendislik tarihi uzmanı Donald Hill ve Lynn White Jr.'ın ittifakla belirttikleri üzere, Cezerî'nin insanlık tarihine en büyük katkısı Krank Mili ve Biyel Kolu sistemini (dönme hareketini doğrusal harekete veya doğrusal hareketi dönme hareketine çeviren mekanizma) icat etmesidir.

Buharlı makinelerin, içten yanmalı motorların ve modern otomobillerin temel mekanik prensibi olan krank mili, ilk defa Cezerî'nin çift silindirli su pompasında ve su yükseltme çarklarında kullanılmıştır. Batı dünyasında bu mekanizmanın ilk taslakları Cezerî'den ancak üç asır sonra Leonardo da Vinci'nin defterlerinde görülmüştür.

Cezerî, tarihin ilk programlanabilir insansı robotlarını (humanoid automata) inşa etmiştir. Dicle Nehri üzerinde hükümdarın meclislerinde yüzen bir kayık tasarlamış; kayığın içine oturtulmuş dört mekanik müzisyen (iki tefçi, bir neyzen, bir kudümcü) inşa etmiştir.

Bu müzisyenler, su çarkının döndürdüğü kam mili üzerindeki mandalların yer değiştirmesiyle farklı ritimlerde ve tempolarda tef ve kudüm çalabiliyordu. Kam milindeki çentiklerin yerini değiştirerek çalınan melodinin ritmini değiştirmek mümkündü; bu durum, günümüz bilgisayar programcılığının ve delikli kart mantığının mekanik atası kabul edilir.

Cezerî'nin hükümdarlar için tasarladığı abdest alma otomatı, ibrik tutan bir tavus kuşu veya saray hizmetkârı siluetindedir. Otomatın başındaki mandala basıldığında elindeki ibrikten abdest suyunu azar azar akıtır; su bittiğinde çekmeceden temiz bir havlu uzatır.

Ayrıca tasarladığı çift tesirli emme-basma tulumba, nehir sularını yüksek kalelere ve hastanelere taşımak için kesintisiz tazyikli su üreten ilk hidrolik makinedir. Kapakçıklar, emme boruları ve klape sistemleri günümüz yangın söndürme tulumbalarının ve hidroforlarının birebir prototipidir.

Cezerî, Diyarbakır İç Kale kapısı için pirinç döküm devasa kilitler ve şifreli kasalar imal etmiştir. Dört veya on altı harfli kombinasyon halkalarından oluşan bu şifreli kilitlerde, harfler doğru kelimeye getirilmeden kilit dili asla geriye çekilmezdi.

Cezerî'nin mekanik tasarımlarındaki en derin felsefî boyut, tabiat kuvvetlerini (su, hava, yerçekimi) tahrip etmek yerine onlarla ahenk içinde işbirliği yapmasıdır. İlim ve amelin birleştiği bu yüksek mühendislik ahlâkı, İslâm medeniyetinin teknolojiyi bir istilâ ve sömürü vasıtası değil, ilâhî nizâmın tecellîsine hürmet eden bir hizmet aracı olarak gördüğünün en somut delilidir.

Cezerî, Kitâbü'l-Hiyel'inde su saatlerinin yanı sıra geceleri zamanı hassasiyetle ölçen muazzam Mum Saatleri tasarlamıştır. Bu saatlerde özel kalıplarda dökülmüş, ağırlığı ve erime süresi hassas bir şekilde hesaplanmış balmumu mumlar kullanılırdı.

Mum eridikçe altındaki yaylı ağırlık mekanizması yukarı doğru itilir; her saat başında mumun yanındaki pirinç heykelciğin elindeki kuş yuvasından bir bronz bilye düşerek çana çarpar ve gecenin kaçıncı saati olduğunu haber verirdi. Bu sistem, modern mekanik çalar saatlerin ve yerçekimi tahrikli mekanizmaların ilk örneğidir.

Cezerî'nin tasarladığı 16 harfli şifreli asma kilit, modern kriptoloji ve dijital güvenlik sistemlerinin mekanik atasıdır. Dört döner silindirden oluşan kilitte her silindirin üzerinde Arap alfabesinin harfleri yer alırdı.

Yalnızca önceden belirlenen gizli kelime (şifre) aynı hizaya getirildiğinde silindirlerin içindeki kanallar birleşir ve kilit açılırdı. 330.000'den fazla kombinasyon ihtimali barındıran bu mekanizma, saray hazinelerinin ve gizli devlet evraklarının muhafazasında kullanılmıştır.

Bilim tarihçileri (başta George Sarton ve Donald Hill), Leonardo da Vinci'nin Codex Madrid ve Codex Atlanticus defterlerindeki su pompası, krank mili, dişli çarklar ve otomatik mekanizma çizimlerinin Cezerî'nin Kitâbü'l-Hiyel'i ile olan çarpıcı benzerliğini ortaya koymuşlardır.

İspanya ve Sicilya üzerinden Batı'ya geçen Arapça el yazmaları, Rönesans mühendislerine doğrudan ilham kaynağı olmuştur. Cezerî, Orta Çağ'ın karanlık sanılan döneminde İslâm dünyasının nasıl bir teknoloji ve sibernetik aydınlığı içinde olduğunu gösteren abidevî bir şahsiyettir.