Ebü'l-Hasen eş-Şüştürî ve Dîvân-ı İrfân

FASIL I: Endülüs'ün Asilzade Şairi ve Melâmetî Dervişi: Ebü'l-Hasen eş-Şüştürî

Endülüs'ün güneyindeki Guadix (Vâdî Âş) yakınlarındaki Şüşter kasabasında köklü ve asil bir vezir ailesinin çocuğu olarak dünyaya gelen Ebü'l-Hasen Alî b. Abdillâh en-Nümeyrî eş-Şüştürî (ö. 668/1269), İslâm tasavvuf edebiyatının en lirik, en coşkulu ve en hür nefesli kutuplarındandır. İlk gençlik yıllarında klasik Arap dili, nahiv, edebiyat ve fıkıh tahsilini en seçkin hocalardan ikmal etmiş, zenginlik ve itibar içinde yaşamıştır.

Lakin Mağrib'in büyük filozofu ve mutasavvıfı İbn Seb'în ile karşılaşması, onun bütün dünyevî bağlarını kökünden koparmıştır. Şüştürî, saray konforunu ve asalet unvanlarını bir kenara iterek seyr-u sülûke girmiş, Endülüs'ten Şam'a uzanan Akdeniz coğrafyasında hakikat nağmelerini terennüm eden garip bir melâmet dervişi olmuştur.

FASIL II: İbn Seb'în ile Tarihî Buluşma: Vezir Libasından Yırtık Abaya

Şüştürî, İbn Seb'în'in dergâhına ilk geldiğinde üzerinde ipekli asilzade elbiseleri vardı. İbn Seb'în onun kalbindeki samimiyeti ve nefsindeki gizli kibri sınamak için şu emri verdi: "Bu ipekleri çıkar, yırtık bir aba giy, eline bir tef al ve şehrin en kalabalık pazar yerinde tef çalarak ilahiler söyle!"

Şüştürî hiç tereddüt etmeden bu emri yerine getirdi. Şehir halkı "Vezirin oğlu delirdi!" diyerek onunla alay etti, taş attı. Lakin Şüştürî nefsini ayaklar altına alarak melâmet hırkasını giydi ve hocasının en sadık halifesi makamına yükseldi.

FASIL III: Vahdet-i Mutlaka Doktrini: Varlığın Mutlak Birliği

Şüştürî'nin tefekkürünün temeli, hocası İbn Seb'în'in Vahdet-i Mutlaka (Mutlak Birlik) felsefesidir. Bu anlayışa göre kâinatta Cenâb-ı Hakk'ın Zâtı'ndan başka hakiki hiçbir mevcud yoktur. Kesret (çokluk), renkler ve sûrî varlıklar, güneşe karşı tutulmuş kırık ayna parçalarındaki yansımalardan ibarettir.

FASIL IV: Zecel ve Muvassah Devrimi: Halk Diliyle İlahî Aşk

Arap edebiyatında şiir yüzyıllar boyunca saraylara mahsus, ağır ve tumturaklı klasik fasih kaside kalıplarıyla yazılmıştır. Şüştürî ise muazzam bir edebî devrim yaparak, Endülüs ve Mağrib sokaklarında konuşulan halk lehçesiyle Zecel ve Muvassah formunda tasavvufî şiirler kaleme almıştır.

Böylece en çetin metafizik hakikatler saray ve medrese duvarlarından çıkarak çarşıdaki esnafın, tarladaki köylünün ve dergâhtaki dervişlerin kalbine ve diline ulaşmıştır.

FASIL V: 'Şüveyyih min Meşkîne': Halkın Dillerden Düşürmediği İlahiler

Şüştürî'nin meşhur "Şüveyyih min meşkîne..." (Şu miskin dervişe bakın hele...) nakaratlı zeceli, Fas, Tunus, Cezayir ve Mısır'da tekkelerin en popüler zikir ilahisi olmuştur. Bu ilahide dervişin dünya malına sırt çevirip Allah aşkıyla nasıl zenginleştiği neşeli ve coşkulu bir dille anlatılır.

Şüştürî'nin şiirleri, dervişlerin zikir halkalarında def ve ney eşliğinde vecd içinde dönmelerine (semâ) vesile olmuş; aşk ateşini halkın kalbine zerk etmiştir.

FASIL VI: 'el-Kasîdetü'n-Nûniyye': Mistik Aşk ve Fenâ Tahlili

Şüştürî sadece halk diliyle zecel yazmakla kalmamış; fasih Arapça ile yazdığı el-Kasîdetü'n-Nûniyye ile klasik şiirin de zirvesine çıkmıştır. Bu kaside, Mısırlı meşhur mutasavvıf İbnü'l-Fârız'ın et-Tâiyyetü'l-Kübrâ'sıyla boy ölçüşebilecek derinliktedir.

Kasidede nefsin dünyevî bağlardan sıyrılarak ilahî cemâlin sarhoşluğuyla fenâfillâha erişi, ardından cemiyete dönerek aşkı neşredişi benzersiz teşbih ve istiarelerle tasvir edilir.

FASIL VII: Melâmet Hırkası ve Şöhret Afetinden Kaçış

Şüştürî, tasavvufta Melâmetiyye neşvesinin en radikal temsilcilerindendir. Şöhretten, müritlerin çokluğundan ve insanların hürmetinden nefret ederdi. Kendisine hürmet gösteren bir şehirden derhal kaçar, tanınmadığı diyarlarda garip bir yolcu gibi yaşardı.

"İnsanların övgüsü nefsin zehridir; insanların yermesi ise nefsin ilacıdır" diyerek nefsini daima zillet ve tevazu içinde tutmuştur.

FASIL VIII: Mağrib'den Şam ve Mısır'a Uzanan Seyahatler

Şüştürî ömrünün ikinci yarısını yollarda geçirmiştir. Fas'ın Fes ve Tanca şehirlerinde, Tunus'ta, İskenderiye'de ve Kahire'de sohbet halkaları kurmuştur. Hac için Mekke'ye gitmiş, Kâbe'nin etrafında günlerce vecd içinde tavaf etmiştir.

Dolaştığı her beldede ulemâ ile görüşmüş, dervişlere aşk aşılamıştır. Onun geçtiği yollarda tasavvuf musikisi ve şiiri yeniden hayat bulmuştur.

FASIL IX: Zâhir Ulemasının İtirazları ve Tevhid Müdafaası

Şüştürî'nin halk diliyle vahdet-i vücûd ve vahdet-i mutlaka terennüm etmesi, zâhir fukahasının sert tepkilerine yol açmıştır. Bazı kadılar onun şiirlerinin avamı yoldan çıkaracağını iddia etmişlerdir.

Şüştürî ise ulemâ meclislerinde Kur'an ve Sünnet'ten getirdiği sarsılmaz delillerle şiirlerinin mecazî olduğunu, amacının putlaştırılan dünyayı yıkıp kalpleri tek bir Allah'a yöneltmek olduğunu ispat etmiştir.

FASIL X: Şüştürî'nin Tasavvuf Musikisi ve Edebiyattaki Ölümsüz Mirası

Ebü'l-Hasen eş-Şüştürî, 668 (m. 1269) senesinde Mısır'ın Dimyat şehri yakınlarında vefat etmiş ve oraya defnedilmiştir. Kabri asırlar boyunca âşıkların ve şairlerin ziyaretgâhı olmuştur.

Onun Dîvân'ı, Kuzey Afrika'dan Türkiye'ye ve Ortadoğu'ya kadar bütün tekke musikisinin ana güftesi olmaya devam etmektedir. Şüştürî, Endülüs'ün gurbetinde yeşeren vahdet felsefesini şarkılara dönüştüren ölümsüz bir ilahî aşk bülbülüdür.