Ebû Alî el-Merrâküşî: Câmiu'l-Mebâdî ve'l-Gāyât, İlm-i Mîkāt ve Göksel Âletler Külliyâtı

Ebû Alî el-Hasen b. Alî b. Ömer el-Merrâküşî (ö. 680/1281 civarı), 13. yüzyılda İslâm dünyasının astronomi ve alet yapımı (ilmü'l-âlât) sahasında yetiştirdiği en parlak felekiyyât dehalarından biridir. Fas'ın Merakeş şehrinde doğup yetişen, Mağrip ve Endülüs astronomi geleneklerini özümseyen Merrâküşî, daha sonra Memlükler devri Kahire'sine yerleşmiş ve burada gökyüzü gözlemleriyle ömrünü geçirmiştir. O, Batlamyus astronomisini sadece teorik bir model olarak bırakmamış; küresel trigonometri, pratik gözlem aletleri ve zamana hükmeden güneş saatleri (basâit) ile birleştirerek İslâm dünyasında 'İlm-i Mîkāt'ı bağımsız bir matematiksel disiplin haline getirmiştir.

Merrâküşî'nin yazdığı Câmiu'l-Mebâdî ve'l-Gāyât (Başlangıçlar ve Hedefler Mecmuası), Orta Çağ boyunca yazılmış en kapsamlı, en hacimli ve en dakik astronomik aletler ansiklopedisidir. 19. yüzyılda Fransız şarkiyatçı J. J. Sédillot ve oğlu L. A. Sédillot tarafından Fransızca'ya tercüme edilip incelenen eser, Batı dünyasında İslâm astronomi aletlerine dair en temel kaynak kabul edilmiştir. Eser; düzlem ve küre trigonometrisinden başlayarak, zaman ölçümü kaidelerini, usturlap konstrüksiyonunu, kadranları (rubu') ve ufuk düzlemlerine göre güneş saatlerinin matematiksel çizimlerini eksiksiz açıklar.

Merrâküşî, gök küresindeki gezegen hareketlerini ve yıldız konumlarını hesaplamak için antik kirişler hesabını terk etmiş; Ebü'l-Vefâ el-Bûzcânî ve Bîrûnî'nin geliştirdiği küresel trigonometriyi zirveye taşımıştır. Eserinde küresel üçgenlerin çözümü için sinüs kuralını (kānûnü'l-cüyûb), gölge (tanjant ve kotanjant) fonksiyonlarını ve yayların dönüşüm formüllerini sistematik tablolar halinde vermiştir. Bu formüller sayesinde bir gözlemcinin bulunduğu enlem ve boylama göre namaz vakitlerinin başlangıç anları dakikası dakikasına hesaplanabilir kılınmıştır.

Câmiu'l-Mebâdî, klasik usturlabın (astrolabe) tüm parçalarını—ümm (ana gövde), ankebût (örümcek/yıldız ağı), safâih (enlem plakaları) ve alhidade (nişangah cetveli)—büyüleyici bir hendesî izahla tarif eder. Merrâküşî, sadece standart usturlapları değil; 'safîha-i zerkāle' (evrensel enlem plakası), 'el-usturlâbü'l-müsebba'' (yedi açılı usturlap) ve kutup projeksiyonlu aletleri adım adım çizdirir. Pergel ve cetvel kullanılarak metal levha üzerine gök izdüşümlerinin hatasız kazınması ameliyesi ilk defa bu denli ayrıntılı bir el kitabına dönüştürülmüştür.

Merrâküşî'nin bilim tarihindeki en özgün katkılarından biri, güneş saatleri (ilmü'l-basâit ve'r-ruhâmât) teorisini mükemmelleştirmesidir. Yatay (ufkî), dikey (amûdî), eğik (mâil) ve silindirik yüzeylere yerleştirilen miller (gnomon/şâhis) vasıtasıyla gölgenin hareketini tahlil etmiştir. Güneşin deklinasyon açısına göre yılın her gününde gölge ucunun çizdiği hiperbolik ve konik eğrileri matematiksel olarak kanıtlamış; hakiki öğle vakti (zeval), ikindi (asr-ı evvel ve asr-ı sânî) vakitlerini gösteren çizgileri taşa kazıma usulünü vazetmiştir.

Usturlabın taşınabilir ve pratik bir formu olan 'çeyrek daire' (rubu' tahtası), İslâm dünyasında asırlarca denizcilerin, seyyahların ve muvakkitlerin cebinde taşıdığı bir cep bilgisayarı işlevi görmüştür. Merrâküşî, Câmiu'l-Mebâdî'de Rub'u'l-Müceyyeb (sinüs kadranı), Rub'u'l-Mukantarât (yükseklik kadranı) ve Rub'u'l-Âfâkî modellerinin geometrik projeksiyonunu detaylandırır. Bir tek kadranla güneşin irtifaını ölçerek anlık yerel saati, kıble istikametini ve binaların yüksekliğini bulma algoritmalarını kurmuştur.

Kâbe-i Muazzama'nın yeryüzündeki herhangi bir coğrafi noktaya göre istikametini (semtü'l-kıble) bulmak, İslâm matematikçilerinin en büyük meydan okumasıydı. Merrâküşî, küresel trigonometrinin en çetin formüllerini kullanarak 130'dan fazla İslâm şehrinin (Endülüs'ten Semerkant'a kadar) enlem ve boylam koordinatlarını içeren muazzam bir cetvel hazırlamıştır. Eserinde verdiği kıble tayini metodu, küresel küre üzerindeki iki nokta arasındaki ortodromik (en kısa) yay mesafesini esas alan modern büyük daire seyrüseferiyle birebir örtüşür.

İslâm medeniyetinde namaz, oruç, hac ve hilâlin rüyeti gibi temel ibadetler doğrudan astronomik hadiselere bağlıdır. Merrâküşî, mîkāt ilmini astrolojik kehanetlerden tamamen arındırarak saf riyâzî ve astronomik bir temele oturtmuştur. Muvakkithânelerin kurumsal omurgasını teşkil eden bu anlayış, camilerin kubbelerine ve avlularına yerleştirilen güneş saatleriyle şehir hayatının ritmini gök kubbenin ahengine bağlamıştır.

Merrâküşî'nin eseri, Orta Çağ İslâm enstrümantasyon bilgisinin zirvesi olarak 19. yüzyılda modern Batı bilim tarihi literatürünün merkezine oturmuştur. Jean-Jacques Sédillot, eserin Paris Kraliyet Kütüphanesi'ndeki tek yazma nüshasını keşfetmiş; oğlu Louis-Amélie Sédillot 1834-1835 yıllarında 'Traité des instruments astronomiques des Arabes composé au treizième siècle par Aboul-Hhassan Ali de Maroc' başlığıyla neşretmiştir. Bu neşir, Avrupa'nın İslâm bilim mirasına bakışını kökten değiştirmiş ve Arap astronomisinin sadece tercümeci değil, enstrümantal bir mucit olduğunu kanıtlamıştır.

Merrâküşî için feleklerin dönüşü, Yüce Yaratıcı'nın 'Güneşi ve ayı birer hesap ölçüsü kıldık' (En'âm 96) fermanının görsel ve hendesî tefsiridir. Zaman, insanın ömrünü tüketen kör bir akış değil; her anı esmâ-i ilâhiyyenin yeni bir tecellîsi olan kozmik bir ibadetgâhtır. Usturlap ve güneş saati yapmak, bu ilâhî tecellînin dakikalarına şahitlik etmektir. Merrâküşî'nin hendesesi, aklı semânın nizamıyla buluşturan tevhidî bir tefekkür yolculuğudur.