İbn Battâl el-Kurtubî: Şerhu Sahîhi'l-Buhârî, Endülüs Hadis İrfanı, Fıkhu's-Sünne ve Kalp Rikkati Külliyâtı

Hicrî beşinci asır, Endülüs İslâm medeniyetinin sadece felsefe ve edebiyatta değil, aynı zamanda hadis ve fıkıh ilimlerinde doğu İslâm dünyasını geride bırakan bir olgunluğa eriştiği altın çağdır. Kurtuba'nın ulu kütüphaneleri ve Belensiye'nin (Valencia) ilim meclisleri, İmam Mâlik'in el-Muvatta'ından sonra İmam Buhârî'nin el-Câmi'u's-Sahîh'ini keşfetmiş ve hadis metinlerini derinlemesine şerh etme hamlesi başlatmıştır. Bu hamlenin bayraktarı, Ebü'l-Hasan Ali b. Halef b. Abdilmelik İbn Battâl el-Bekrî el-Kurtubî'dir (ö. 449/1057).

Kurtuba'da doğan ve devrin büyük muhaddislerinden Ebü'l-Mutarrif el-Kanâzî ve Ebû Ömer et-Talemenkî gibi üstatların rahle-i tedrisinde yetişen İbn Battâl, Mâlikî fıkhının metin tahlili kabiliyetini hadislerin senet ve metin tenkidiyle mezcetmiştir. Hayatının son dönemini Belensiye'de kadılık ve tedrisle geçiren müellif, İslâm ilimler tarihine geçen ilk ve en kapsamlı Buhârî şerhlerinden birini telif etmiştir.

İbn Beşküvâl ve Zehebî, onun sika (güvenilir), verâ sahibi, sünnete harfiyen bağlı ve rivayetlerin fıkhî inceliklerini çıkarmakta eşsiz bir dirayete malik olduğunu kaydeder.

İmam Buhârî'nin el-Câmi'u's-Sahîh'i, Kur'an'dan sonra ümmetin ittifakla en sahih kabul ettiği kitap olmasına rağmen, telifinden yaklaşık iki asır boyunca müstakil ve tam bir şerhe kavuşamamıştı. İlk kısmi şerh Hattâbî'nin A'lâmü'l-Hadîs'i olsa da, Buhârî'yi baştan sona, fıkhî mezheplerin delilleri ve kelâmî/ahlakî boyutlarıyla şerh eden ilk abidevi eser İbn Battâl'ın Şerhu Sahîhi'l-Buhârî'sidir.

İbn Battâl, eserinin mukaddimesinde telif gayesini şöyle açıklar: 'Maksadımız, İmam Buhârî'nin senetleriyle naklettiği hadislerin fıkhî hükümlerini, sahabe ve tâbiîn ulemasının ihtilaflarını, lafızların garip manalarını ve Resûlullah'ın (s.a.v.) bu kelimelerle inşa etmek istediği ahlaki kemâli ortaya koymaktır.'

Eser, kuru bir lügat tahlili olmaktan uzaktır; her bir hadis, inanan insanın günlük hayatına ve manevi kalbine rehberlik edecek canlı bir hikmet dersine dönüştürülür.

Hadis uleması arasında meşhur olan 'Fıkhu'l-Buhârî fî terâcimihî' (Buhârî'nin fıkhî ve irfanî dehası, koyduğu bâb başlıklarında gizlidir) kaidesini en derinlemesine şerh eden ilk âlim İbn Battâl'dır.

Buhârî, bazen bir bâb başlığı açar, altına görünüşte o başlıkla doğrudan ilgili olmayan bir hadis yerleştirir. İbn Battâl, bu başlık ile hadis arasındaki gizli mantıki ve işârî bağları büyük bir vukufiyetle çözer. Buhârî'nin hangi ayete işaret ettiğini, hadisin hangi fıkhî inceliği istinbat etmek üzere seçildiğini tane tane izah eder.

Örneğin 'Kitâbü'l-İlim' başlığı altındaki tertibi şerh ederken, ilmin amelden, amelin ise niyetten önce gelmesi gerektiğini, bilmeden yapılan ibadetin faydadan çok zarar getireceğini Buhârî'nin bâb dizilişinden istihraç eder.

İbn Battâl'ın şerh üslubunun en belirgin hususiyeti, lafzın zahirî fıkhını asla ihmal etmeksizin hadisin arkasındaki ruhanî ve ahlaki tecelliyi yakalamasıdır. O, ne nassın zahirini iptal eden aşırı bâtınî yorumlara sapmış, ne de hadisi sadece mekanik bir emirler manzumesi olarak gören kuru şekilciliğe teslim olmuştur.

Namaz, oruç, zekat ve hac ibadetlerini şerh ederken bu ibadetlerin zahiri farz ve rükünlerini Mâlikî, Şâfiî ve Hanefî fıkhı açısından mukayeseli olarak tahlil eder; ardından bu ibadetlerin kulun nefsini nasıl arındırdığını, kibri nasıl yok ettiğini ve kalpte nasıl bir mirac yaşattığını açıklar.

Ona göre sünnet, insanın hem dış dünyasını hem de iç dünyasını tek bir ilahi mizan üzere tanzim eden mukaddes bir nizamdır.

Sahîh-i Buhârî'nin en dokunaklı bölümü olan Kitâbü'r-Rikāk (Kalbi yumuşatan, dünyadan sakındıran ve ahireti hatırlatan hadisler), İbn Battâl'ın kaleminde tam bir tasavvufi irfan risalesine dönüşür.

Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) 'Dünyada bir garip yahut bir yolcu gibi ol' tavsiyesini şerh ederken, yolcunun yanına sadece menzile varacak kadar azık alması gerektiğini, konakladığı kervansaraya kalbini bağlayan kimsenin asıl yurdunu unutacağını anlatır.

İbn Battâl, kalbin katılaşmasını en büyük manevi felaket sayar: 'Kalp katılaştığı vakit ne Kur'an tilaveti tesir eder, ne ölüm manzaraları ibret verir. Kalbi yumuşatmanın yegâne çaresi; helal lokma, seher vakti zikri, yetim başı okşamak ve kabirleri tefekkür etmektir.'

Buhârî'nin eserine meşhur Hz. Ömer rivayeti olan 'Ameller niyetlere göredir' hadisiyle başlamasını İbn Battâl fevkalade derin bir tahlile tabi tutar. Niyetin sadece dille söylenen bir lafız değil; kalbin bir fiile yönelmesindeki saf saik olduğunu belirtir.

İbn Battâl'a göre niyet iki fonksiyon icra eder:

• Fıkhî Fonksiyon: Âdeti ibadetten (örneğin serinlemek için yıkanmak ile gusül abdestini), bir ibadeti diğer ibadetten (öğle namazı ile ikindi namazını) ayırt eder.
• İrfanî ve Ahlakî Fonksiyon: Ameli halk için yapmaktan arındırıp sırf Hak rızasına tahsis eder (ihlas).

Şöyle der: 'Nice küçük amel vardır ki niyet onu büyütür, yüceltir; nice dağlar gibi büyük amel vardır ki niyetin bozukluğu sebebiyle toz duman olup ziyan olur.'

İbn Battâl, sadık bir Mâlikî fakihi olmakla birlikte mezhep taassubundan tamamen uzaktır. Mâlikî mezhebinin temel prensibi olan 'Amel-i Ehl-i Medine'yi (Medine ehlinin tatbikatını) hadislerle mukayese eder ve Medine amelinin hakikatte mütevâtir sünnetin yaşayan bir formu olduğunu ispatlar.

Fıkhî ihtilaflarda İmam Şâfiî, Ebû Hanîfe, Ahmed b. Hanbel ve Evzâî'nin kavillerini büyük bir insaf ve ilmi nezaketle zikreder. Hadisin metnine en uygun olan görüşü delilleriyle destekler.

Bu tavrı, Endülüs'te fıkhın dar kalıplara hapsolmasını engellemiş; fıkhı hadisin canlı, dinamik ve zengin pınarıyla buluşturmuştur.

Buhârî'nin Fezâilü's-Sahâbe ve Menâkıb bölümlerini şerh ederken İbn Battâl, Hulefâ-yi Râşidîn'in, Aşere-i Mübeşşere'nin ve Ehl-i Beyt-i Mustafâ'nın faziletlerini aşk ve hürmetle izah eder.

Sahabe arasındaki ihtilaflar konusunda Ehl-i Sünnet'in altın prensibini müdafaa eder: Sahabenin tamamı adildir, onların arasındaki hadiseler içtihat neticesidir ve bir müminin kalbi sahabelerden hiçbirine karşı kin veya buğz besleyemez.

Hz. Fâtıma, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin'in faziletlerine dair hadisleri şerh ederken Ehl-i Beyt sevgisinin imanın kemalinden olduğunu, Resûlullah'a olan muhabbetin O'nun pâk nesline muhabbetle tamamlanacağını haykırır.

İbn Battâl'ın şerhi, kendisinden sonraki İslâm hadis şerhçiliğinin ana kaynağı olmuştur. Hadis tarihinin en büyük şârihi kabul edilen İbn Hacer el-Askalânî, şaheseri Fethu'l-Bârî'de İbn Battâl'a yüzlerce yerde atıfta bulunur; onun tahlillerini nakleder ve pek çok meselede onun tahkikine itimat eder.

Aynı şekilde Hanefî fakihi ve muhaddisi Bedreddîn el-Aynî, Umdetü'l-Kārî'sinde İbn Battâl'ın izahlarını uzun uzadıya iktibas etmiştir. Kirmânî ve Kastallânî gibi şârihler de İbn Battâl'ın açtığı yoldan yürümüşlerdir.

Eğer İbn Battâl'ın bu öncü eseri olmasaydı, Memlûkler devrindeki o muazzam hadis şerh külliyâtı temel bir taşı eksik kalırdı.

İbn Battâl el-Kurtubî, hicrî 449'da Belensiye'de Hakk'a yürüdüğünde geride İslâm ümmetine sünnet-i seniyyenin ebedî anahtarlarını bıraktı.

Onun şerhinden günümüze kalan en mühim ders; hadisleri sadece geçmişte yaşanmış tarihî rivayetler olarak değil, her an diri olan ve insanın kalbini, ahlakını ve medeniyetini inşa eden ilahi bir hayat nizamı olarak okumaktır.

Sünnet, İbn Battâl'ın aynasında; kibrin karşısında tevazu, zulmün karşısında adalet, cehaletin karşısında ilim, maddeperestliğin karşısında tevhiddir. Bu aynaya bakan her dimağ, Nebevî nurun hakiki ve berrak yansımasını seyreder.