Ebü'l-Hasan el-Eş'arî ve el-İbâne an Usûli'd-Diyâne: Ehl-i Sünnet Akidesinin İnşası, Selef Mirası ve Kelâmî Müdafaa Külliyâtı

İslâm düşünce tarihinin en mühim kırılma noktalarından biri, hiç şüphesiz İmâm Ebü'l-Hasan Ali b. İsmâîl el-Eş'arî'nin (ö. 324 / 935-36) yaşadığı büyük fikrî inkılâptır. Sahâbî Ebû Mûsâ el-Eş'arî'nin soyundan gelen imam, gençliğinde Basra Mu'tezile ekolünün reisi Ebû Ali el-Cübbâî'nin en gözde talebesi ve üvey oğlu olarak kırk yıl boyunca Mu'tezilî kelâmın içinde bulunmuştu.

Ancak akılcılığı mutlaklaştırıp nassları zorlama te'villerle bozan Mu'tezile felsefesinin açmazları kalbini tatmin etmemeye başladı. Meşhur rivâyete göre Ramazan ayında rüyasında Resûl-i Ekrem'i (s.a.v.) gören Eş'arî, Hz. Peygamber'in «Benim sünnetime sarıl ve onu müdafaa et!» emriyle uyanmış; Basra Cami-i Kebîr'i kürsüsüne çıkarak cübbesini çıkarmış ve şöyle haykırmıştır:

«Beni tanıyan tanır, tanımayana kendimi bildireyim: Ben Ali b. İsmâîl el-Eş'arî'yim! Bugüne kadar Kur'ân'ın mahlûk olduğunu, Allah'ın gözle görülmeyeceğini ve kulların kendi fiillerini yarattığını iddia ederdim. Şimdi bu cübbemi üzerimden çıkardığım gibi Mu'tezilî itikadından sıyrılıyor, Ehl-i Sünnet ve'l-Cemâat akidesine dönüyorum!» — İmâm Ebü'l-Hasan el-Eş'arî

Eş'arî'nin Bağdat'a geldikten sonra telif ettiği en mühim eserlerden biri olan el-İbâne an Usûli'd-Diyâne (Dinin Temel Esaslarının Apaçık Beyanı), İslâm toplumunun Mihne hadisesiyle (Kur'ân'ın mahlûk olduğu dayatması) sarsıldığı bir dönemin ardından kaleme alınmıştır.

Eserin yazılış gayesi ve yöntemi şu temel gayeleri ihtiva eder:

• Selef-i Sâlihîn İle İttihad: Eş'arî, Ahmed b. Hanbel'in sünnete bağlılığını ve sebatını överek; hadis ehlinin itibar ettiği sahâbe ve tâbiîn akidesine sımsıkı bağlı olduğunu ilân etmiştir.
• Aklî Mantıkî Savunma: Hadis ehlinden farklı olarak Eş'arî, Selef inancını sadece rivayetlerle değil; hasımlarının dili olan cedel ve kelâmî mantık metotlarıyla savunmuş, böylece Eş'ariyye kelâm ekolünün temelini atmıştır.
• Fitneye Son Verme: Aşırı bâtınî fırkalar ile lafızcı haşviyye arasındaki derin uçurumu Ehl-i Sünnet potasında eritme teşebbüsüdür.

Mu'tezile'nin 'Allah cisim değildir, dolayısıyla görülemez' diyerek inkâr ettiği rüyetullâh (mü'minlerin cennette Rablerini görmesi) meselesi, Eş'arî'nin el-İbâne'de en titizlikle savunduğu akide maddelerinden biridir.

Eş'arî, meseleyi hem muhkem naslar hem de aklî mantıkla temellendirir:

1. Kur'anî Deliller: «O gün yüzler ışıl ışıl parlar, Rablerine bakarlar» (Kıyâme, 22-23) âyetindeki 'nazar' lafzı 'ilâ' harf-i cerriyle kullanıldığında kesinlikle gözle bakıp görmeyi ifade eder. Mu'tezile'nin 'sevap beklerler' te'vili Arap lügatine aykırıdır. Hz. Mûsâ'nın «Rabbim bana görün, Sana bakayım» (A'râf, 143) talebi de görmenin aklen mümkün olduğunun en büyük delilidir; zira bir peygamber muhal olanı talep etmez.
2. Mütevâtir Hadisler: Hz. Peygamber'in «Şüphesiz siz şu dolunayı gördüğünüz gibi Rabbinizi göreceksiniz; O'nu görmekte bir izdihama düşmeyeceksiniz» hadis-i şerifi şüpheye yer bırakmaz.
3. Aklî Temellendirme: Görmenin illeti cisim olmak değil, 'mevcud' (var) olmaktır. Allah Teâlâ en kâmil manada mevcuttur; dolayısıyla O'nun maddesiz, yönsüz ve keyfiyetsiz olarak görülmesi aklen caizdir.

Mihne döneminde İslâm dünyasını kan ve gözyaşına boğan 'Kur'ân mahlûk mudur?' tartışmasında Eş'arî, el-İbâne'de Kur'ân'ın Allah'ın ezeli kelâmı olduğunu ve mahlûk olmadığını sarsılmaz delillerle ortaya koyar.

Eş'arî'nin getirdiği dâhiyane tefrik şudur:

• Kelâm-ı Nefsî: Allah Teâlâ'nın ezelî zâtıyla kaim, ses, harf ve zamandan münezzeh zâtî konuşma sıfatıdır. Bu kelâm asla mahlûk (yaratılmış) olamaz; zira Cenâb-ı Hakk'ın sıfatları hâdis olamaz.
• Kelâm-ı Lafzî (Tilavet ve Mushaf): Bizim dillerimizle okunan sesler, kâğıtlara yazılan mürekkepler ve harfler mahlûktur; ancak onların delalet ettiği mânâ Allah'ın ezelî kelâmıdır.
• Kur'anî Burhan: «Haberiniz olsun ki yaratmak da emir de O'na aittir» (A'râf, 54) âyetinde halk (yaratma) ile emr (kelâm) birbirinden ayrılmıştır. Emir mahlûk olsaydı, başka bir emirle yaratılması gerekir ve teselsül doğardı.

el-İbâne'nin en meşhur bölümlerinden biri, nasslarda geçen ve 'haberi sıfatlar' olarak adlandırılan istivâ (arşa hükmetmek), yed (el), vech (yüz) ve ayn (göz) gibi lafızların değerlendirildiği kısımdır.

Eş'arî, bu âyetler karşısında Ehl-i Sünnet'in bilâ-keyf (nasıl olduğunu sorgulamadan) ve bilâ-teşbîh (yaratılmışlara benzetmeden) inandığını beyan eder:

1. Müşebbiheye Reddiye: Allah'ın eli bizim elimiz gibi kemik, et, deri ve sinirden müteşekkil bir uzuv değildir. Allah cisim olmaktan yücedir.
2. Cehmiyyeye Reddiye: 'Allah'ın eli' ifadesini doğrudan inkâr edip veya sadece kudret diyerek nassın lafzını iptal etmek doğru değildir. Biz Allah'ın kendisi için nitelediği sıfatı ikrar eder, fakat beşerî keyfiyetini nefyederiz.
3. İmâm Mâlik'in Sözü: «İstivâ malumdur, keyfiyeti meçhuldür, ona iman vaciptir, onun hakkında keyfiyet sormak bid'attir.»

Eş'arî kelâmının en temel sütunu, Cenâb-ı Hakk'ın mutlak hâkimiyetidir. Mu'tezile'nin 'Allah kötülüğü yaratmaz, insan kendi fiilinin yaratıcısıdır' tezine karşı Eş'arî, Kur'ân'ın «Allah her şeyin yaratıcısıdır» (Zümer, 62) ve «Sizi de yaptıklarınızı da Allah yarattı» (Sâffât, 96) âyetlerini serdeder.

Eş'arî'nin adalet ve kader anlayışı:

• Hayır ve Şerrin Hâlıkı: Kâinatta zerre kadar bir hayır veya şer meydana geliyorsa, bu Allah'ın ilmi, iradesi ve yaratmasıyladır. Şayet mülkünde O'nun dilemediği bir şey cereyan etseydi, acziyet doğardı; Allah ise aczden münezzehtir.
• Rızâ ile İrade Ayrımı: Allah Teâlâ küfrü ve isyanı irade eder ve yaratır; fakat onlardan razı değildir («O kulları için küfre razı olmaz», Zümer, 7). Emri başkadır, iradesi başkadır.
• Zulüm İmkânsızdır: Zulüm, başkasının mülkünde haksız tasarrufta bulunmaktır. Bütün kâinat ve mahlûkât bütünüyle Allah'ın mülkü olduğundan, O'nun tasarrufunda zulüm kavramı aklen muhaldir; O mutlak Adildir.

Hâricîler büyük günah işleyeni kâfir sayarak katlini helal görüyor; Mu'tezile ise onu iman ile küfür arasında bir menzilede (el-menziletü beyne'l-menzileteyn) kabul ederek ebedî cehennemlik ilan ediyordu. Eş'arî, el-İbâne'de Ehl-i Sünnet'in rahmet ve teenni ilkesini açıklar:

1. Günah İmanı Yok Etmez: Büyük günah işleyen bir mü'min fâsık olur, günahkâr olur; fakat kalbindeki tasdik ve tevhidi terk etmedikçe dinden çıkmaz ve kâfir olmaz. Kur'ân, birbirini öldüren iki Müslüman gruba «Mü'minlerden iki zümre...» (Hucurât, 9) hitabıyla mü'min vasfını sürdürmüştür.
2. Akıbeti Allah'a Kalmıştır: Tevbe etmeden vefat eden bir günahkâr mü'mini Allah dilerse fazlı ve keremiyle doğrudan affeder, dilerse günahı kadar azap ettikten sonra cennetine koyar. Asla ebedî cehennemde kalmaz.
3. Şefaat-i Uzmâ: Hz. Peygamber'in «Şefaatim ümmetimden büyük günah işleyenleredir» müjdesi haktır ve kıyamet günü tahakkuk edecektir.

Eş'arî, dinin usûlüne dair eserinde sahâbe sevgisini ve Hulefâ-yi Râşidîn'in meşruiyetini bir iman edebi olarak zikreder. Bu tavır, dönemin Şiî-Râfizî tekfirlerine ve Hâricî isyanlarına karşı bir birlik seddi örmüştür:

• Fazilet ve Hilafet Sırası: İslâm ümmetinin en faziletlileri sırasıyla Hz. Ebû Bekir es-Sıddîk, Hz. Ömer el-Fârûk, Hz. Osman Zü'n-Nûreyn ve Hz. Ali el-Mürtezâ'dır (r.anhüm). Hilafet sıraları fazilet sıralarına tam uygundur.
• Ashâbın Kaffeten Hürmeti: Ashâb-ı Kirâm arasında vuku bulan Cemel ve Sıffîn gibi hâdiseler içtihadî ihtilaflardır. Ehl-i Sünnet, onların hiçbirine dil uzatmaz; hepsinin İslâm'a fedakârlığını ve adaletini teslim eder. Dilimizi onların kanından koruduğumuz gibi kalemimizi de onların gıybetinden koruruz.

İslâm ilimler tarihinde el-İbâne, Ebü'l-Hasan el-Eş'arî'nin düşünce çizgisinin ilk evresini (Selef itikadına dönüş beyannamesini) temsil eder. Eş'arî, bu eserin ardından kaleme aldığı el-Luma' ve Risâletü İstihsâni'l-Havz fî İlmi'l-Kelâm gibi eserlerinde aklî istidlâl ve kelâm metodunu daha sistematik hale getirmiştir.

Bâkıllânî, İbn Fevrek, Abdülkāhir el-Bağdâdî ve İmâmü'l-Haremeyn el-Cüveynî gibi Eş'arî mektebinin dev allâmeleri, el-İbâne'nin temsil ettiği Selef tenzîhini muhafaza ederek üzerine muazzam bir kelâmî felsefe ve mantık binası inşa etmişlerdir. Eser, Eş'arîliğin köklerinin doğrudan ashâb ve hadis meclislerine dayandığının tarihî vesikasıdır.

Ebü'l-Hasan el-Eş'arî'nin el-İbâne an Usûli'd-Diyâne eseri, İslâm medeniyetinin dağılmasını önleyen ve ümmet-i Muhammed'in büyük çoğunluğunu (Sevâd-ı A'zam) aynı tevhid çatısı altında birleştiren muazzam bir akide manifestosudur.

Eş'arî'nin açtığı yol; aklı büsbütün inkâr eden zâhirperestlikle, nakli tahrif eden aşırmacı felsefeciliğin arasında hakikatin mutedil caddesidir. Asırlar boyu Selçuklu nizâmiyelerinden Osmanlı medreselerine, Ezher'den Kayrevan'a kadar İslâm dünyasının kalbinde atan itikadî nabız, İmâm Eş'arî'nin bu ihlaslı ve aklî sebatının meyvesidir.