Ebû'l-Hasan el-Bûşencî: Hakikat ve İsim Diyalektiği, Zühd ve Fütüvvet Külliyâtı

İslam tasavvufunun ilk dönem klasik çağında, sözleri asırlar boyu yankılanan ve tasavvuf tarihçilerinin en çok atıf yaptığı ariflerden biri Ebû'l-Hasan Ali b. Ahmed b. Sehl el-Bûşencî'dir (ö. 348/959). Horasan'ın ilim ve kültür merkezlerinden Herat yakınlarındaki kadim Bûşenc (Fûşenc) kasabasında doğmuştur. Ailesi zühd ve takvasıyla tanınan köklü bir hanedandır.

Genç yaşta zâhirî ilimlerde kemale ermiş; hadis, tefsir ve fıkıhta devrinin muteber hocalarından ders almıştır. Daha sonra Bağdat ve Hicaz'a seyahatler yaparak Cüneyd-i Bağdâdî, Rüveym b. Ahmed ve Ebü'l-Abbâs İbn Atâ gibi Bağdat mektebinin devleriyle sohbet etmiştir. Horasan'a döndükten sonra Nişabur ve Herat meclislerinde Melâmetiyye ve fütüvvet ekolünün en etkili sözcüsü ve mürşidi olmuştur. İmam Kuşeyrî, onu 'vaktin fütüvvet pîri ve hakikat dili' olarak tavsif eder.

Ebû'l-Hasan el-Bûşencî'yi tasavvuf literatüründe ölümsüz kılan en sarsıcı kelâmı, tasavvufun tarihî seyrini ve mânâdan şekle kayma tehlikesini özetleyen şu meşhur tespitidir:

'et-Tasavvufu'l-yevme ismün lâ hakīkatuh, ve kad kâne hakīkaten lâ ismeh.' (Tasavvuf bugün sadece bir isimdir, hakikati yoktur; eskiden ise bir hakikat idi, fakat ismi yoktu.)

Bûşencî bu sözüyle, ashab-ı kiram ve ilk zâhidler devrinde 'tasavvuf' veya 'sûfî' gibi unvanlar, özel kıyafetler ve hırkalar bulunmadığını, lakin ihlas, zühd, vera ve fedakârlığın en zirve seviyede yaşandığını belirtir. Kendi devrinde ise birtakım insanların dervişlik hırkası giyip, süslü laflar ederek tasavvufu bir şöhret ve geçim vasıtası kıldıklarını, lakin kalplerinin dünyevî hırslarla dolu olduğunu tenkit etmiştir. Bu tespit, asırlar boyunca samimi mutasavvıfların kendilerini hesaba çektikleri en keskin ayna olmuştur.

Ebû'l-Hasan el-Bûşencî, Horasan Melâmetiyye mektebinin temel kaidesi olan 'ameli gizleme' prensibini hayatının merkezine koymuştur. Ona göre bir amelin hakiki ihlasa ermesi için iki perdenin çekilmesi şarttır: Birincisi halkın görmemesi, ikincisi ise bizzat amel sahibinin o ameli görmemesidir.

Bûşencî der ki: 'Amelini halkın övgüsü için yapan riyakârdır; amelini görüp de nefsine pay çıkaran ise mağrurdur.' Gerçek derviş, gece sabaha kadar ibadet etse bile sabahleyin sanki bütün gece uyumuş veya günah işlemiş gibi nefsinden utanarak sokağa çıkan kimsedir. Özel derviş elbiseleriyle halkın hürmetini celbetmek Bûşencî'nin nazarında manevî bir tuzaktır. Arif, halkın içinde halktan biri gibi görünmeli, lakin kalbiyle Arş'ın Rabbine bağlı kalmalıdır.

Horasan irfanının en asil damarı olan 'Fütüvvet' (manevî yiğitlik ve cömertlik), Bûşencî'nin ahlakında billurlaşmıştır. O, fütüvveti sadece mal dağıtmak değil; nefsani haklardan feragat etmek ve başkalarını kendi nefsine tercih etmek (îsâr) olarak tarif eder.

Bûşencî fütüvveti şöyle özetler: 'Fütüvvet, sana haksızlık edene adaletle muamele etmen, seni mahrum bırakana ihsanda bulunman ve sana kötülük edenin ayıbını örtmendir.' Kendisine hakaret eden veya kötülük düşünen kimselere tebessümle mukabele eder, onların affı için gizlice dua ederdi. Bir kimsede fütüvvet yoksa, onun kıldığı namazların ve tuttuğu oruçların kuru birer zahmetten ibaret kalacağını hatırlatırdı.

Bûşencî'ye göre zühd, elbisenin yırtık olması veya açlıktan bitkin düşmek demek değildir. Zühd, kalbin mâsivâdan (Allah'tan gayrı her şeyden) hürleşmesidir. O zühdü üç mertebede ele alır:

1. Avâmın zühdü: Haramlardan ve şüpheli şeylerden kaçınmaktır ki bu her müminin farz borcudur. 2. Havâssın zühdü: Dünyanın helal ve mubah olan fazlalıklarından el çekip zaruret miktarıyla yetinmektir. 3. Havâssü'l-havâssın zühdü: İbadetlerin karşılığında Cennet mükâfatı veya makam arzulamaktan dahi zühd ederek, sırf Allah'ın rızâsını ve Zât'ını talep etmektir. Bûşencî, 'Dünyayı terk etmek kolaydır; asıl zor olan, kendi nefsani iddialarını terk etmektir' buyurarak zühdün içsel boyutuna dikkat çekmiştir.

Dördüncü asırda zuhur eden ve şeriat sınırlarını gevşetmeye çalışan bazı kontrolsüz zümrelere karşı Ebû'l-Hasan el-Bûşencî, Horasan'ın en sert mürşidi olarak durmuştur. Kendilerini ermiş zannederek haramları helal sayan veya şer'î mükellefiyetlerin kendilerinden düştüğünü iddia eden ibâhîleri şiddetle tekfir ve tezyif etmiştir.

Bûşencî şöyle demiştir: 'Şeriatın emrettiği bir farzı hafife alan veya terk eden kimsenin ulaştığı makam Hak değil, şeytanın tuzağıdır. Peygamberler dahi son nefeslerine kadar ibadetle mükellef iken, hangi ahmak velayet iddiasıyla ibadetten muaf olduğunu söyleyebilir?' Bu tavizsiz duruşu, Horasan tasavvufunun sünnî istikamet üzere muhafaza edilmesinde hayati bir kalkan olmuştur.

Bûşencî, tasavvuf yolunda tek başına ilerlemenin imkânsız olduğunu, kamil bir mürşid ve sâdık ihvan ile sohbetin zaruri olduğunu vurgulamıştır. Ancak sohbetin de çok ağır şartları ve edepleri vardır.

O şöyle buyururdu: 'Kardeşinle sohbet ettiğinde, onun hatasını gördüğünde yüzüne vurma; fakat kendi nefsine bak ki onda o hatanın bin katı vardır. Eğer bir kardeşin seninle oturduğunda içi ferahlamıyor, aksine manen daralıyorsa, bil ki senin kalbinde bir kibir veya gaflet hastalığı vardır.' Hakiki derviş, kardeşine ayna olan, onun ayıbını örten ve onun yükünü kendi sırtına alan kimsedir.

Bûşencî, tevekkülü tembellik veya işi gücü bırakıp dilenmek olarak gören anlayışı kökünden reddetmiştir. O, kendi eliyle ziraat yapmış, ticaretle meşgul olmuş ve kazancıyla fukarayı doyurmuştur. Ona göre tevekkül, bedenin çalışması esnasında kalbin sadece Allah'a güvenmesidir.

Bûşencî der ki: 'Sebeplere sarılmak sünnetullahın gereğidir; sebeplere güvenmek ise şirktir. Bedenin tarlada tohum eksin, fakat kalbin rızkı tohumdan değil Rezzâk-ı Zülcelâl'den beklesin.' Zahirde çalışıp kazanan, fakat iç âleminde bir ekmek kırıntısına dahi güvenmeyip mutlak Rezzâk'a teslim olan arif, hakiki tevekkül ehlidir.

İbadetlerin şeklî rükünlerinden ziyade onların bâtınî huşûuna dikkat çeken Bûşencî, namazın bir miraç ve ilahî mülakat olduğunu ifade etmiştir. Kıyamda duran bir kulun aklının dünya pazarında dolaşmasını, sultanın huzurunda sırtını sultana dönmeye benzetmiştir.

O şöyle buyurur: 'Namaz kılan kimse, tekbir aldığı anda dünyayı ve içindekileri arkasına atmış demektir. Eğer kalbinde hâlâ bir dirhemin veya bir makamın endişesi varsa, o tekbir yalandır.' Bûşencî'nin kıldırdığı namazlarda cemaat gözyaşlarına boğulur, onun Kur'an tilavetindeki derin haşyet kalpleri titretirdi. İbadet, alışkanlık gereği yapılan bir adet değil, can veren bir vuslat neşesidir.

Ebû'l-Hasan el-Bûşencî, hicrî 348 yılında Nişabur'da Hakk'ın rahmetine kavuştuğunda, bütün Horasan ulemâsı ve halkı onun ardından gözyaşı dökmüştür. Vefat döşeğinde kendisine nasihat isteyen müridlerine son kelâmı şu olmuştur: 'Sözünüzü azaltın, amelinizi çoğaltın. Halkın rızasını arayarak Hak rızasını zayi etmeyin. Tasavvufu bir isim değil, bir hakikat olarak yaşayın.'

Bûşencî'nin öğretisi, Horasan Melâmetiyye ekolünün omurgasını teşkil etmiş; İmam Sülemî'nin 'Risâletü'l-Melâmetiyye'sine ve İmam Kuşeyrî'nin 'er-Risâle'sine temel kaynaklık etmiştir. Onun 'tasavvuf dün bir hakikat idi...' vecizesi, günümüzde dahi şekilcilik ve gösteriş batağına saplanan her nesil için uyanış ve öze dönüş çağrısı olmaya devam etmektedir.