Ebü'l-Ferec el-İsfahânî: Kitâbü'l-Egānî, İslâm Mûsikîsi, Şiir Tarihi, Melodiler ve Toplum Sosyolojisi Külliyâtı

Ebü'l-Ferec Ali b. el-Hüseyin b. Muhammed el-Kureşî el-İsfahânî (ö. 356/967), İslâm kültür tarihinin en velûd ve devâsa ansiklopedistlerinden biridir. Soyu Emevî halifesi Mervân b. el-Hakem'e dayanan fakat fikren Şiî-Zeydî meşrebi benimseyen İsfahânî, İsfahan'da doğup Bağdat'ta büyümüştür. Dönemin en büyük dil, hadis ve tarih üstatlarından (Nefteveyh, İbn Düreyd, Zücâc, Taberî) dersler almıştır. Abbâsî başkenti Bağdat ile Hamdânî emîri Seyfüddevle'nin Halep'teki ilim ve sanat sarayı arasında mekik dokumuş; Büveyhî vezirleri Mühellebî ve Sâhib b. Abbâd'ın büyük himaye ve hürmetine mazhar olmuştur. İsfahânî, hayatını sadece kitap toplamaya ve mûsikî-edebiyat arşivciliğine vakfetmiş nâdir bir medeniyet hafızıdır.

Yirmi dört büyük cilt halinde günümüze ulaşan Kitâbü'l-Egānî'nin (Şarkılar Kitabı) telif hikâyesi, Abbâsî halifesi Hârûnürreşîd'in sarayında başlar. Hârûnürreşîd, devrin en büyük mûsikî üstatları İbrâhim el-Mevsılî, İsmâil b. Câmi' ve Füleyh b. Ebü'l-Avrâ'dan, İslâm öncesinden kendi devrine kadar bestelenmiş en güzel yüz şarkıyı ('el-Mietü's-Savt') seçmelerini istemiştir. Daha sonra Halife Vâsik-Billâh döneminde İshak el-Mevsılî bu listeyi revize etmiştir. Ebü'l-Ferec el-İsfahânî, işte bu efsanevî 'Yüz Şarkı'yı çıkış noktası alarak; her şarkının güftesini (şiirini), bestecisini, güfte şairini, şarkının bestelenme hikâyesini ve o eserin etrafında dönen bütün tarihî, siyasî ve toplumsal olayları devâsa bir medeniyet ansiklopedisine dönüştürmüştür.

İsfahânî, Kitâbü'l-Egānî'yi tam kırk yıllık kesintisiz bir araştırma, derleme ve yazma süreci sonunda tamamlamıştır. Eserin metodolojisi hadis ilminin isnad (rivayet zinciri) sistemine dayanır. İsfahânî, naklettiği her şiiri, her melodiyi ve her anekdotu kimden, hangi râviden ve hangi yazılı kaynaktan duyduğunu 'ahberenî' (bana haber verdi) silsilesiyle zikreder. Şifahî bellek ile yazılı metinleri karşılaştırır; tutarsızlıkları, uydurma rivayetleri ve intihalleri bir dedektif titizliğiyle eleştirir. Bu yönüyle Egānî, kuru bir magazin veya şarkı mecmuası değil, modern filoloji ve sözlü tarih yöntemlerini asırlar önce uygulayan muazzam bir bilimsel anıttır.

Kitâbü'l-Egānî, İslâm mûsikî teorisinin (ilmü'l-mûsîkā) Fârâbî ve Kindî öncesi ve çağdaşı pratik icra sistemini en ince ayrıntısıyla aydınlatan birincil kaynaktır. Eserde her şarkının hangi makamda (esâbi'), hangi parmak pozisyonunda (mutlak, müsebbiha, vustâ, binsir, hınsır) ve hangi ritmik usûlde (hezec, ramel, sakīl-i evvel, sakīl-i sânî) icra edileceği mûsikîşinasların diliyle kaydedilmiştir. Ud (el-ûd) çalgısının perdeleri, tellerin akort düzeni, mızrap vuruş teknikleri, ney, def ve diğer sazların icra usulleri metin boyunca canlı olarak yaşatılır.

Egānî, mûsikî kitabı olmasının yanı sıra dünya edebiyatının en hacimli biyografik şiir antolojisidir. İmruülkays, Nâbiga, Züheyr, Antere, Lebîd ve Tarafetü'b-nü'l-Abd gibi Muallaka şairlerinden başlar; Hassân b. Sâbit, Kâ'b b. Züheyr ve Hansâ gibi sahabî şairlere geçer; Emevî gazel üstatları Ömer b. Ebî Rebîa, Mecnûn Leylâ (Kays b. el-Mülavvah) ve Cemîl-i Büseyne'yi anlatır; nihayet Abbâsî şairleri Beşşâr b. Bürd, Ebû Nüvâs, Ebü'l-Atâhiye ve Mütenebbî'ye kadar yüzlerce şairin hayatını, aşklarını, hicivlerini ve tam divan parçalarını ihtiva eder.

İslâm dünyasının yetiştirdiği en büyük mûsikî dehalarının portreleri Kitâbü'l-Egānî sayesinde unutulmaktan kurtulmuştur. Hicaz mûsikî ekolünün kurucuları İbn Süreyc, Ma'bed, el-Garîd ve İbn Muhriz; ardından Abbâsî saray mûsikîsini zirveye taşıyan Mevsılî hanedanı (baba İbrâhim el-Mevsılî ve oğlu büyük nazariyatçı İshak el-Mevsılî) ve Endülüs'e göç ederek Batı İslâm mûsikîsini kuran efsanevî Ziryâb'ın Bağdat günleri eserin en sürükleyici fasıllarıdır. İsfahânî, bu sanatkârların meşk usullerini, ses perdelerini ve saraydaki rekabetlerini eşsiz bir edebî üslupla hikâye eder.

Egānî, Emevî ve Abbâsî saraylarının perde arkasını, halifelerin (Muâviye, Yezîd, Velîd b. Yezîd, Mehdî, Hârûnürreşîd, Emîn, Me'mûn, Mu'tasım, Mütevekkil) gece meclislerini, vezirlerin ve kumandanların entelektüel eğlencelerini gözler önüne seren sosyolojik bir aynadır. Saray meclislerinde şiir ve mûsikî yarışmaları düzenlenir; bir beytin en güzel bestesine binlerce altın bahşiş dağıtılır; devletin en mühim siyasî kararları bazen bu meclislerde okunan lirik bir şiirin tesiriyle alınırdı. Eser, İslâm medeniyetinin sadece askerî ve fıkhî değil, aynı zamanda rafine bir estetik ve zevk medeniyeti olduğunu gösterir.

Kitâbü'l-Egānî, Ortaçağ İslâm toplumunda kadının edebî ve sanatsal mevcudiyetini en zengin şekilde belgeleyen eserdir. 'Kayne' (câriye sanatkârlar) adı verilen, edebiyat, felsefe, mûsikî ve ud icrasında dâhî seviyesinde eğitilmiş yüzlerce kadın şair ve hanendenin (örneğin Arib el-Me'mûniyye, Sellâme, Hubâbe, Cemîle, Uleyye bint el-Mehdî) hayat hikâyeleri anlatılır. Bu kadınlar saraylarda ve konaklarda edebiyat meclislerini yönetir, devrin en büyük erkek âlim ve şairleriyle atışır, estetik zevkin belirleyicisi olurlardı.

Tarih felsefesinin kurucusu İbn Haldûn, meşhur Mukaddime'sinde Kitâbü'l-Egānî'ye hayranlığını şu tarihi cümlelerle tescil etmiştir: 'Ebü'l-Ferec el-İsfahânî'nin Kitâbü'l-Egānî'si, Arapların divanıdır. Şiir, tarih, nesep, eyyâmü'l-Arab (savaş günleri), mûsikî ve medeniyet ahvaline dair ne varsa bu eserde cem edilmiştir. Hiçbir kütüphane bu kitaptan müstağni kalamaz.' Büveyhî veziri Sâhib b. Abbâd ise sefere çıktığında otuz deve yükü kitap taşırken, el-Egānî'yi temin ettikten sonra 'Artık yanıma sadece bu kitabı almam kâfidir' demiştir.

Kitâbü'l-Egānî, şarkiyatçıların (Reiske, Quatremère, Kosegarten, Nallino) Doğu medeniyetini anlamak için üzerine en çok eğildikleri temel kaynaktır. Eser; sadece İslâm mûsikîsi ve şiiri için değil, antropoloji, dinler tarihi, dilbilim, kıyafet kültürü, mutfak tarihi ve gündelik hayat sosyolojisi için de tükenmez bir hazinedir. Arapçanın ses estetiğini ve insan ruhunun mûsikîyle terennümünü tarihe mâl eden bu abide, İslâm medeniyetinin sanata, zarafete ve hafızaya verdiği değerin ebedî şahididir.