Ebü'l-Ferec el-İsfahânî: Kitâbü'l-Ağânî, Şiir, Mûsikî ve İslâm Medeniyet Tarihi Külliyâtı

Ali b. el-Hüseyin el-Kureşî el-İsfahânî (v. 356/967), Emevî hanedanına mensup olmakla birlikte Abbâsî başkenti Bağdat'ta yetişmiş; şiir, ensâb, lügat, tarih ve mûsikî sahalarında İslâm orta çağının en abidevî kültür ansiklopedistidir. Elli yıl boyunca hazırladığı Kitâbü'l-Ağânî, İslâm medeniyetinin sesli ve edebî hafızasıdır.

Eserin ortaya çıkış serüveni, Abbâsî halifesi Hârûnürreşîd'in dönemin en büyük mûsikîşinası İbrâhîm el-Mavsılî'den o güne kadar bestelenmiş en güzel yüz şarkıyı seçmesini istemesiyle başlar. Ebü'l-Ferec, bu yüz besteyi esas alarak bestecilerin hayatını, şairlerin biyografilerini ve devrin sosyal hayatını devasa bir külliyata dönüştürmüştür.

Kitâbü'l-Ağânî olmasaydı, Câhiliye devrinden Abbâsîlere kadar uzanan binlerce şiir, şair menkıbesi ve tarihî vaka sonsuza dek kaybolacaktı. İbn Haldûn Mukaddime'sinde bu eser için 'Edebiyat ilminin divanı ve Arapların hakiki kütüphanesidir' demiştir.

Eser, sadece güfteleri değil; dönemin makamlarını, çalgılarını (ud, ney, def, tanbur), ritim usullerini (îkâ') ve mûsikînin insan mizacı üzerindeki psikosomatik etkilerini ayrıntılı tahlil eder. İshak el-Mavsılî ile İbn Câmi' arasındaki mûsikî ekolleri münazaraları müzikolojinin şaheseridir.

Ebü'l-Ferec bir edebiyatçı olmasına rağmen hadis usûlündeki cerh ve ta'dîl metodunu edebî ve tarihî rivayetlere tatbik etmiştir. Her şiirin ve bestenin râvi silsilesini tek tek vermiş, uydurma menkıbeleri tenkit süzgecinden geçirmiştir.

Kitâbü'l-Ağânî, hükümdarların sadece savaşlarını ve fetvalarını değil; meclislerindeki latifeleri, ediplerle yaptıkları şiir düellolarını, cariyelerin zarafetini ve halkın günlük yaşayışını anlatarak eşsiz bir sosyal tarih tablosu çizer.

İsfahânî'nin diğer mühim şaheseri olan Mukâtilü't-Tâlibiyyîn, Hz. Ali evladından şehit edilenlerin biyografilerini, Kerbelâ faciasını ve Ehl-i Beyt'in çektiği ıstırapları tarafsız ve edebî bir üslupla kaydeden ilk büyük şehâdetnâmedir.

Ağânî'de yer alan nağme ve vezin tahlilleri, daha sonraki asırlarda sûfîlerin semâ meclislerine, mûsikî ile vecd hallerine ve ilâhî bestelerine teorik zemin hazırlamıştır. Ses, kâinatın 'Kün' (Ol) emriyle başlayan ilk titreşimidir.

Endülüs Emevî halifesi II. Hakem, eseri henüz Bağdat'ta tamamlanırken duymuş ve İsfahânî'ye bin altın göndererek ilk nüshanın bir kopyasını Kurtuba Sarayı'na getirtmiştir. İbn Abbâd gibi büyük vezirler seyahatlerinde Ağânî ciltlerini taşımak için onlarca deve tahsis etmiştir.

24 büyük cilt halinde basılan bu dev eser, Doğu'nun 'Binbir Gece Masalları'ndan çok daha gerçekçi ve zengin bir medeniyet ansiklopedisidir. İslâm sanatının, edebiyatının ve ses estetiğinin aşılmaz zirvesi olarak parıldamaya devam etmektedir.