Ebû'l-Berekât el-Bağdâdî ve Kitâbü'l-Mu'teber fi'l-Hikme: Zamanın Mahiyeti, Boşluk ve İvme Felsefesi

İslam düşünce dünyasında 6. hicrî / 12. miladî asır, felsefe ve kelâmın en hararetli hesaplaşmalarına sahne olurken, Bağdat tıp mektebinin riyasetini yürüten Ebû'l-Berekât Hibetullâh bin Melkâ el-Bağdâdî (ö. 560/1165 civarı), Aristo ve İbn Sînâ'nın otoritesini sarsan en cüretkar ve özgün sistemi inşâ etmiştir. Aslen Yahudi bir aileden gelen, ömrünün sonlarına doğru İslam'ı kabul eden Ebû'l-Berekât, tıp sahasında 'Eflâtun-ı Zamân' mertebesine erişmiş, Abbâsî halifelerinin ve Selçuklu sultanlarının baştabipliğini üstlenmiştir.

Onun felsefî büyüklüğü, taklitçiliği kesin bir dille reddeden metodolojik şüphesinde yatar. 'Kitâbü'l-Mu'teber fi'l-Hikme' (Hikmette İtibar Edilen / Düşünülüp Tartılan Kitap) adlı devasa eserinin mukaddimesinde filozof, hakikati arayan kişinin hiçbir üstadın veya otoritenin hatırına teslim olmaması gerektiğini, her iddiayı bizzat akıl, mantık ve tecrübe süzgecinden geçirmesi (i'tibâr etmesi) gerektiğini ilan eder. İşte bu bağımsız tavır, Ebû'l-Berekât'ı Antik Yunan'dan beri süregelen kabulleri kökünden sarsan devrimci keşiflere ulaştırmıştır.

Klasik Aristo ve İbn Sînâ fiziğinde zaman; 'öncelik ve sonralık bakımından hareketin sayısı veya mikdarı' olarak tanımlanıyordu. Yani hareket yoksa zaman da yoktu; zaman feleğin dairesel hareketine bağımlı bir arazdı. Ebû'l-Berekât, bu tanımı dâhiyâne bir mantıkî tahlille çürütür:

Filozof sorar: 'Eğer kâinattaki bütün cisimler ve felekler sükûnete erse, hiçbir hareket kalmasa zaman durur mu?' Elbette durmaz! Zira sükûnetin devamı da bir süre gerektirir ve biz 'Şu cisim şu kadar müddet hareketsiz kaldı' deriz. Hareketsizlik dahi bir zaman içinde gerçekleşiyorsa, zamanı harekete bağımlı kılmak kısır döngüdür (devr-i bâtıldır). Buradan hareketle Ebû'l-Berekât, felsefe tarihinin en özgün zaman tarifini yapar:

Zaman, hareketin değil, var olmanın kendi içsel ritmidir. Var olan her şey, varlığını sürdürdüğü müddetçe zamanın içindedir. Bu derinlikli tanım, modern fizikteki uzay-zaman sürekliliği ve ontolojik süre kavramlarının asırlar öncesinden haber verilen müjdesidir.

Aristo fiziğinin en katı dogmalarından biri 'Tabiat boşluktan nefret eder' (horror vacui) ilkesiydi; yani maddeden arınmış bir boşluğun (halâ) varlığı imkansız kabul ediliyordu. İbn Sînâ da mekânı 'kuşatan cismin kuşatılan cisme temas eden iç yüzeyi' olarak tanımlayarak boşluğu reddetmişti.

Ebû'l-Berekât, bu kadîm dogmaya karşı çıkarak boşluğun sadece mantıken mümkün değil, bizzat fiziksel olarak var olduğunu ispatlar. Ona göre mekân, cisimlerin birbirine değen sınırları değil; cisimlerin içinde yer kapladığı 'üç boyutlu saf geometrik uzaydır' (bu'd-ı mücerred). Cisim oradan çekildiğinde geriye kalan şey yokluk değil, boşluktur (halâ). Filozofun bu mutlak uzay anlayışı, asırlar sonra Isaac Newton'ın geliştireceği 'mutlak uzay' (absolute space) kavramının felsefî öncüsüdür.

Fizik ve mekanik tarihinde Ebû'l-Berekât'ın adı altın harflerle yazılıdır. Aristo fiziği, fırlatılan bir taşın elden çıktıktan sonra hareketini devam ettirmesini 'arkasındaki havanın onu itmesiyle' açıklıyordu. İbn Sînâ, bu saçma izahı reddederek 'meyl-i kasrî' (aktarılan itici kuvvet / impetus) kavramını geliştirdi; fakat İbn Sînâ'ya göre bu meyl, hareket esnasında sürekli azalan bir şeydi.

Ebû'l-Berekât, serbest düşen cisimleri inceleyerek muazzam bir keşif yaptı: Yüksekten bırakılan bir cisim, yere yaklaştıkça neden daha hızlı düşer ve çarptığında neden daha büyük tahribat yapar? Filozof şu cevabı verdi: 'Çünkü cisim düştükçe, cisme etki eden tabiî kuvvet ona her an yeni bir meyil ilave eder. Bir önceki meyil henüz tükenmeden yeni meyil ona eklenir; böylece hareket sürekli hızlanır (ivmelenir)!' Bu açıklama, klasik mekanikte 'Kuvvet = Kütle x İvme' formülüyle ifade edilen Newton'ın İkinci Hareket Yasası'nın ve sabit çekim ivmesinin tarihteki ilk açık formülasyonudur.

Ebû'l-Berekât'ın psikoloji ve metafizik sahasındaki tahlilleri de son derece özgündür. İbn Sînâ'nın meşhur 'Boşlukta Düşen İnsan' (el-İnsânü'l-Muallak) metaforunu derinleştiren filozof, insanın kendi benliğine dair bilincinin hiçbir organa, duyuya veya dış tesire bağlı olmadığını savunur. İnsan uyurken, bayginken, hatta karanlıkta hiçbir şey görmezken dahi 'Ben benim' idrakine sahiptir.

Bu benlik şuuru (şuur bi'z-zât), nefsin maddî bedenden tamamen müstakil, bölünmez, ruhanî ve baki bir cevher olduğunun en kat'î delilidir. Ebû'l-Berekât'ın tabiat ve metafizik alanındaki bu devrimci fikirleri; daha sonra Şehâbeddîn es-Sühreverdî el-Maktûl'ün İşrâkî felsefesini, Fahreddîn er-Râzî'nin kelâmî tenkitlerini ve Batı skolastiğindeki impetus tartışmalarını derinden etkilemiştir.

Ebü'l-Berekât el-Bağdâdî'nin 'el-Mu'teber fi'l-Hikme' eserinde ortaya koyduğu fizik doktrini, Aristoteles fiziğindeki hareket anlayışını temelinden sarsmıştır. Aristoteles, fırlatılan bir cismin hareketini havanın arkadan itmesiyle izah ederken; Ebü'l-Berekât, fırlatıcı failin cisme 'meyl-i müstefâd' (aktarılmış itici kuvvet/momentum) kazandırdığını ispatlamıştır. Daha da ötesi, serbest düşen cisimlerin gittikçe hızlanmasını (ivmelenme) tahlil ederken, cisme sürekli etki eden yerçekimi kuvvetinin her an yeni bir meyl ilave ettiğini yazmıştır. Bu tahlil, Isaac Newton'un ikinci hareket kanunundan (F=ma) asırlar önce ivme ile kuvvet arasındaki nispeti keşfeden muazzam bir zihin sıçramasıdır. Bağdâdî'nin bu fikri, Latin dünyasına Jean Buridan'ın 'impetus' teorisi üzerinden intikal etmiş ve klasik mekaniğin doğumuna zemin hazırlamıştır.

Bağdâdî'nin epistemolojisinde insanın kendi nefsinin farkında oluşu (şuur bi'z-zât), haricî hiçbir vasıtaya muhtaç olmayan dolaysız bir tecellîdir. İnsan karanlıkta kalsa, bütün duyuları iptal olsa dahi 'Ben varım' idrakinden soyutlanamaz. Bu zâtî şuur, ruhun cismanî arazlardan münezzeh, manevi ve baki bir cevher olduğunu gösterir. Ebü'l-Berekât, bu nefis idrakini kozmolojik mertebeye taşır: Nasıl ki tek bir insan nefsi, bedendeki yüzlerce azayı ve tezat kuvvetleri tek bir irade altında sevk ve idare ediyorsa; kâinattaki sonsuz felekleri, yıldızları ve tabiat unsurlarını da tek bir Vâcibü'l-Vücûd olan Allah Teâlâ mutlak ilim ve iradesiyle her an ayakta tutmaktadır (Kayyûmiyet sırrı).

Ebü'l-Berekât el-Bağdâdî'nin 'el-Mu'teber fi'l-Hikme' eserinde ortaya koyduğu fizik doktrini, Aristoteles fiziğindeki hareket anlayışını temelinden sarsmıştır. Aristoteles, fırlatılan bir cismin hareketini havanın arkadan itmesiyle izah ederken; Ebü'l-Berekât, fırlatıcı failin cisme 'meyl-i müstefâd' (aktarılmış itici kuvvet/momentum) kazandırdığını ispatlamıştır. Daha da ötesi, serbest düşen cisimlerin gittikçe hızlanmasını (ivmelenme) tahlil ederken, cisme sürekli etki eden yerçekimi kuvvetinin her an yeni bir meyl ilave ettiğini yazmıştır. Bu tahlil, Isaac Newton'un ikinci hareket kanunundan (F=ma) asırlar önce ivme ile kuvvet arasındaki nispeti keşfeden muazzam bir zihin sıçramasıdır. Bağdâdî'nin bu fikri, Latin dünyasına Jean Buridan'ın 'impetus' teorisi üzerinden intikal etmiş ve klasik mekaniğin doğumuna zemin hazırlamıştır.

Bağdâdî'nin epistemolojisinde insanın kendi nefsinin farkında oluşu (şuur bi'z-zât), haricî hiçbir vasıtaya muhtaç olmayan dolaysız bir tecellîdir. İnsan karanlıkta kalsa, bütün duyuları iptal olsa dahi 'Ben varım' idrakinden soyutlanamaz. Bu zâtî şuur, ruhun cismanî arazlardan münezzeh, manevi ve baki bir cevher olduğunu gösterir. Ebü'l-Berekât, bu nefis idrakini kozmolojik mertebeye taşır: Nasıl ki tek bir insan nefsi, bedendeki yüzlerce azayı ve tezat kuvvetleri tek bir irade altında sevk ve idare ediyorsa; kâinattaki sonsuz felekleri, yıldızları ve tabiat unsurlarını da tek bir Vâcibü'l-Vücûd olan Allah Teâlâ mutlak ilim ve iradesiyle her an ayakta tutmaktadır (Kayyûmiyet sırrı).