Ebû'l-Abbâs İbn Atâ: İşârî Tefsir, Muhabbet ve Edeb-i İlâhî Külliyâtı

İslam irfan ve tefsir tarihinin en müstesna simalarından biri olan Ebû'l-Abbâs Ahmed b. Muhammed b. Sehl b. Atâ el-Edemî (ö. 309/922), Bağdat tasavvuf mektebinin kemal devrinde yaşamış, ilim ile irfanı, zühd ile şecaati şahsında mezcetmiş bir kutup şahsiyettir. Aslen zengin ve soylu bir tacir ailesine mensup olmasına rağmen, gençlik yıllarında zâhirî mülkten sıyrılarak mutlak tecerrüd yolunu tercih etmiştir. Hadis ilminde devrinin muteber ravilerinden icazet almış, fıkıh ve Arap edebiyatında derin bir vukufiyet kesbetmiştir.

İbn Atâ, tasavvuf yolunda Cüneyd-i Bağdâdî, Ebû Saîd el-Harrâz, Rüveym b. Ahmed ve Ebü'l-Hüseyin en-Nûrî gibi ilk devir Bağdat ricâlinin en yakın hemdemi olmuştur. Cüneyd-i Bağdâdî onun hakkında 'İbn Atâ, meclisimizin edeb lisanı ve Kur'an deryasıdır' buyurarak onun irfanî mertebesine işaret etmiştir. Aynı zamanda Hallâc-ı Mansûr'un en sadık dostu ve müttefiki olmuş, Hallâc'ın yargılanması ve idamı sürecinde Abbâsî idaresinin ve zâhir ulemâsının tehditlerine boyun eğmeyerek hakikati savunmuş, bu uğurda işkenceye maruz kalıp şehit mertebesinde Hakk'a yürümüştür.

Ebû'l-Abbâs İbn Atâ, tasavvuf tarihinde 'İşârî Tefsir' (remzî ve bâtınî tefsir) metodolojisini en berrak şekilde temellendiren öncülerdendir. İmam Kuşeyrî ve Ebû Abdurrahman es-Sülemî'nin 'Hakā'iku't-Tefsîr' adlı eserinde en çok müracaat edilen kaynaklardan biri İbn Atâ'nın remizleridir. Ona göre Kur'an-ı Kerim, zahir ehlinin okuduğu bir metinden ibaret değildir; her âyetin bir zâhiri, bir bâtını, bir haddi ve bir matlaı (doğuş yeri) vardır.

İbn Atâ, işârî tefsiri zâhirî ahkâmı iptal eden batinîlik sapkınlığından titizlikle ayırmıştır. Onun usûlüne göre, zâhirî mânâ temele konulmadan yapılan her bâtınî yorum bâtıldır; fakat zâhirde takılıp kalıp âyetlerin kalbî işâretlerine göz yummak da ruhu mahrum bırakmaktır. Kur'an tilaveti, kulun ilahî hitapla muhatap olduğu bir huzur meclisidir. İbn Atâ her âyeti müminin nefsî terbiyesi, seyr ü sülûk makamları ve kalbin Hakk'a vuslatı bağlamında şerh etmiştir.

İbn Atâ'nın irfanî felsefesinde muhabbet (sevgi), amellerin semeresi değil, varlığın yaratılış illetidir. Cenâb-ı Hak bilinmeyi ve sevilmeyi murad ettiği için âlemleri halk etmiştir. İbn Atâ muhabbeti üç ana mertebeye ayırır: Avâmın muhabbeti, havâssın muhabbeti ve havâssü'l-havâssın muhabbeti. Avâmın sevgisi, nimet ve ihsan mukabilidir; kul nimet gördükçe sever, bela gördükçe sevgisi gevşer.

Havâssın sevgisi, sıfatların tecellîsine dayalıdır; onlar Hakk'ın Cemâl ve Kemâl sıfatlarını müşâhede ettikleri için meftun olurlar. Havâssü'l-havâssın muhabbeti ise 'Muhabbet-i Zâtiyye'dir ki, hiçbir sebep, nimet veya mükâfata bağlı olmaksızın, Allah'ı sırf Zât'ı için sevmektir. İbn Atâ der ki: 'Hakiki âşık, maşukundan bir lütuf değil, bizzat O'nun varlığını diler. Sevginin hakikati, sevdiğinde kendi iradeni ve varlığını ifnâ etmektir.' Bu zâtî muhabbet, İbn Atâ'nın bütün hayatına ve zikir meclislerine rengini veren ilahî mayadır.

Bağdat mektebinde edebin pîri olarak anılan İbn Atâ, tasavvuf yolunun ilk ve son şartının edep olduğunu vurgulamıştır. O, edebi dört dairede tasnif etmiştir: Şeriat edebi, hizmet edebi, hakikat edebi ve huzur edebi. Şeriat edebi azaların günahlardan korunmasıdır; hizmet edebi mürşide ve ihvana samimiyetle infak ve hürmettir; hakikat edebi kalbin mâsivâdan tecerrüdüdür; huzur edebi ise Cenâb-ı Hakk'ın huzurunda nefes alışverişine dahi dikkat etmektir.

İbn Atâ meşhur risalesinde şöyle der: 'Kim şeriat edebine riayet etmezse, o kimsenin sünnetten nasibi olmaz. Kim sünnet edebine sarılmazsa, onun marifetten nasibi olmaz. Kim marifet edebini terk ederse, helak uçurumuna yuvarlanır.' İbn Atâ'ya göre edepsizce yapılan ibadetler, sahibine sevap değil gaflet ve kibir kazandırır. Edep, amelin ruhudur; ruhsuz ceset kokuştuğu gibi, edepsiz amel de reddedilir.

İbn Atâ'nın hayatı, ağır imtihanlar, evlat acıları ve siyasî zulümlerle yoğrulmuştur. Rivayete göre on oğlu ve bütün serveti gözlerinin önünde bir baskında telef olmuş, kendisi ise tek bir ah dahi etmeden 'Mülk sahibi mülkünde dilediği gibi tasarruf eder' demiştir. Bu teslimiyet, onun belâ ve hüzün hakkındaki derin irfanından neşet eder.

Ona göre hüzün, kalbin cilasıdır. 'Gafletle geçen bir sevinçtense, huzurla yaşanan bir hüzün Hak katında bin kat evladır' buyurmuştur. Belâ ise yabancıları kapıdan kovan, hakiki dostları ise dergâh-ı izzete yaklaştıran bir kementtir. Cenâb-ı Hak sevdiği kuluna belâ gönderir ki, kul fâni şeylere yaslanmaktan vazgeçip mutlak sığınağın yalnız Kendisi olduğunu idrak etsin. Belâ potasında yanmayan bir ham ruh, marifet cevherine dönüşemez.

Tasavvuf tarihinin en trajik hadiselerinden biri olan Hallâc-ı Mansûr'un muhakemesi esnasında, Bağdat ulemâsı ve şeyhlerinin ekseriyeti siyasi baskıdan ötürü sükût etmiş veya aleyhte fetva vermiştir. Lakin Ebû'l-Abbâs İbn Atâ, vezir Hâmid b. el-Abbâs'ın meclisinde tek başına dikilmiş ve Hallâc'ın bir zındık değil, ilahî aşk sekriyle konuşan kamil bir velî olduğunu haykırmıştır.

Vezir Hâmid, İbn Atâ'yı Hallâc'ı tekfir etmeye zorladığında İbn Atâ: 'Siz bu memleketin adaletini çiğnediniz, fukaranın kanını döktünüz. Şimdi de Allah'ın evliyâsını katletmeye kalkışıyorsunuz. Hallâc bir muvahhiddir!' diyerek zalim idareye meydan okumuştur. Bu celâdeti üzerine vezirin adamları tarafından feci şekilde darp edilmiş, kemikleri kırılmış ve birkaç gün sonra aldığı yaralar sebebiyle şehit olmuştur. Bu sadakat, tasavvuf ahlâkında eşsiz bir fütüvvet ve sıdk destanıdır.

Tevhid bahsinde Ebû'l-Abbâs İbn Atâ, kulun kendi cüz'î iradesini Hakk'ın küllî iradesinde yok etmesini şart koşar. Kul 'ben diledim' veya 'ben seçtim' dediği müddetçe şirk-i hafî (gizli şirk) tehlikesindedir. Gerçek tevhid, Fâil-i Mutlak'ın yalnızca Cenâb-ı Hak olduğunu basiretle müşahede etmektir.

İbn Atâ tevhidin üç kapısından bahseder: Birincisi, lisan ile ikrar ve tenzih; ikincisi, kalbin şüphelerden arınarak yakîne ermesi; üçüncüsü ise sırrın Hak'ta fenâ bularak 'Lâ mevcûde illallâh' şuhûduna gark olmasıdır. Bu makama eren arif, varlıkları birer gölge ve ayna mesabesinde görür. Hadiselerin zuhurunda sebeplere değil, Müsebbibü'l-Esbâb'a nazar eder; böylece korkulardan, tamahtan ve halkın kınamasından ebediyen hürleşir.

İbn Atâ'nın irfanında 'fakr', dünyalık yokluğu değil, kalbin Allah'tan başka hiçbir şeye muhtaç olmamasıdır (istiğnâ). Zenginlik de fakirlik de kulun imtihanıdır; lakin hakiki derviş, elinde hazineler bulunsa bile kalbini o hazinelere kirletmeyen kimsedir. İbn Atâ ticaretle meşgul olduğu devirlerde kazandığı her dirhemi yetimlere ve fukaraya dağıtmış, kendisine ise sadece bir hırka ayırmıştır.

O şöyle buyururdu: 'Fakrın hakikati, Hak ile zenginleşmektir. Hak ile zenginleşen kimse, meleklerin gıpta ettiği bir sultandır. Kulun Allah'tan başka bir kimseden yardım beklemesi, onun fakrındaki samimiyetsizliğin alametidir.' İbn Atâ, kimseden bir şey istemeyen, el açmayan ve iftihar vesilesi kılmayan halis tecerrüd ehlini tasavvufun omurgası olarak görmüştür.

İbn Atâ'ya göre zikir üç mertebeden geçer: Lisan zikri, kalp zikri ve sır zikri. Lisan zikri gafletle dahi yapılsa sevaptır; zira azaların en hayırlısı zikirle meşgul olmaktadır. Kalp zikri, zikredilen Zât'ın büyüklüğünü tefekkür ederek haşyetle titremektir. Sır zikri ise zikredenin de zikrin de ortadan kalkıp sadece Mezkûr'un (zikredilen Allah'ın) bâkî kalmasıdır.

Murakabe ise zikrin kalıcı halidir. İbn Atâ müridlerine şu tavsiyede bulunurdu: 'Nefeslerini murakabe kılıcıyla gözetle. Hangi nefes ki gafletle içeri girdi veya çıktı, o nefes senin aleyhine bir hüccettir. Allah'ın senin her zerreye muttali olduğunu bir an dahi hatırından çıkarma.' Bu sürekli huzur hali, müridin kalbini bir ayna gibi saflaştırır ve gayb âleminin nurlarını kabule elverişli kılar.

Ebû'l-Abbâs İbn Atâ, hicrî 309 senesinin Zilhicce ayında Bağdat'ta şehadet şerbetini içtiğinde, arkasında zengin bir manevî miras bırakmıştır. Eserlerinin bir kısmı dönemin siyasi kargaşasında zayi olmuşsa da, talebeleri ve tabakât müellifleri vasıtasıyla nakledilen tefsir işâretleri, mektupları ve hikmetli sözleri İslam tasavvufunun temel kaynakları arasında yer almıştır.

İbn Atâ, Bağdat mektebinin 'Cüneydî sahvı' ile 'Hallâcî aşkını' kendi nefsinde mezceden bir köprü olmuştur. Şeriat çizgisinden milim sapmadan aşkın en kızgın korlarında yürünebileceğini hayatıyla ve şehadetiyle ispat etmiştir. Onun işârî tefsir metodu, asırlar sonra İbnü'l-Arabî, Necmeddîn-i Dâye ve İsmâil Hakkı Bursevî gibi büyük ariflerin tefsirlerine ilham kaynağı olmuştur. İbn Atâ adı, ilahî muhabbet, işârî hikmet ve hakikat uğruna feda edilen bir ömrün ölümsüz sembolü olarak kalacaktır.