Ebû Bekir er-Râzî ve Kitâbü'l-Hâvî fi't-Tıbb: Klinik Tabâbet, Tecrübî Gözlem ve Şifâ Felsefesi Külliyâtı

Ortaçağ İslâm ve dünya tıp tarihinin tartışmasız en büyük klinik gözlemcisi kabul edilen Ebû Bekir Muhammed b. Zekeriyyâ er-Râzî (ö. 313 / 925), Batı dünyasında Rhazes veya Albohali adıyla tanınan evrensel bir dâhidir. İran'ın Rey şehrinde doğan Râzî, gençliğinde musiki, simya ve felsefe ile meşgul olmuş, otuzlu yaşlarından sonra tıbba yönelerek Rey ve akabinde Abbâsî hilafetinin başkenti Bağdat'taki Azudî Bîmâristanı'nın başhekimliğine getirilmiştir.

Râzî'nin Bağdat'ta bîmâristanın (hastanenin) yerini seçerken sergilediği tecrübî yaklaşım meşhurdur: Şehrin muhtelif semtlerine taze et parçaları astırmış ve etin en geç bozulduğu, havanın en temiz olduğu noktaya hastaneyi inşa ettirmiştir. Bu olay, onun tıp anlayışının spekülatif teorilere değil, doğrudan gözlem, tecrübe ve çevre şartlarına dayandığının ilk büyük delilidir.

«Tıpta tecrübe ve dikkatli müşâhede olmadan hiçbir kitap hükmü kesin kabul edilemez. Bir hekim, hastasını sadece kitapta yazılanlara göre değil, bizzat gözünün önündeki nabız, idrar, ten rengi ve solunum değişikliklerine göre tedavi etmelidir.» — Ebû Bekir er-Râzî

Râzî'nin ömrünün sonuna kadar üzerinde çalıştığı ve talebeleri tarafından derlenerek yirmi beş cilde ulaşan Kitâbü'l-Hâvî fi't-Tıbb (Kapsamlı Tıp Kitabı), tıp tarihinin en geniş hacimli başvuru kaynağıdır. Râzî bu eserde antik Grek (Hipokrat, Galen), Helenistik (Oribasius, Paulus Aegineta), Hint (Susruta, Çaraka) ve Fars tıp metinlerini satır satır taramış, her hastalık hakkında önce bu otoritelerin görüşlerini aktarmış, ardından «Lî» (Bana göre ise...) başlığı altında kendi klinik tecrübelerini ve tenkitlerini kaydetmiştir.

Eserin muazzam fihristi baştan ayağa (a capite ad calcem) insan anatomisi ve patolojisini kuşatır:

• Baş ve Beyin Hastalıkları: Suda' (baş ağrısı), şakika (migren), sara, menenjit ve melankoli.
• Göz ve Kulak İlimleri: Trahom, katarakt cerrahisi, kulak iltihapları ve işitme kayıpları.
• Göğüs ve Solunum Organları: Zatürre, astım, plörezi ve öksürük çeşitleri.
• Sindirim ve Karaciğer Patolojisi: Mide ülseri, kolik sancılar, sarılık ve karaciğer büyümesi.
• Ateşli Hastalıklar ve Bulaşıcı Salgınlar: Humma çeşitleri, veba ve çiçek-kızamık ayrımı.

Râzî'yi Hipokrat'tan ve Galen'den ayıran en büyük vasfı, modern tıptaki epikriz (hastalık seyir kartı) geleneğini ilk defa sistemli şekilde tatbik etmesidir. el-Hâvî'de yer alan vaka kayıtlarında Râzî, hastanın adını, yaşını, mesleğini, şikayetlerini, nabız atışlarını, ateş nöbetlerini, kullandığı ilaçları ve her gün gösterdiği iyileşme veya kötüleşme emarelerini günü gününe kaydetmiştir.

Örnek bir klinik kaydında Râzî şöyle yazar:

«Reyli bir marangoz çırağı, şiddetli baş ağrısı ve yüksek ateşle getirildi. Dili kuru ve siyahtı, gözlerinde ışık korkusu (fotofobi) vardı. Başlangıçta hekimler sıtma zannettiler. Lakin ben boyun sertliğini ve dalalet nöbetlerini görünce bunun beyin zarı iltihabı (menenjit) olduğunu teşhis ettim. Hastaya kan aldırma ve soğuk sirke kompresi uyguladım; beşinci gün ateşi düştü ve şifa buldu.»

Bu gibi yüzlerce somut vaka kaydı, Râzî'nin tıp literatürüne teorik bir kütüphaneci olarak değil, bilfiil hasta başında ter döken bir usta klinisyen olarak geçtiğini belgeler.

Râzî'nin tıp tarihine altın harflerle kazınan en büyük keşiflerinden biri, o güne kadar birbirine karıştırılan Çiçek (Cüderî / Smallpox) ile Kızamık (Hasbe / Measles) hastalıklarını kesin kriterlerle birbirinden ayıran Kitâbü'l-Cüderî ve'l-Hasbe adlı monografisidir.

Râzî, iki hastalığın kuluçka evresini, deri döküntülerinin mahiyetini ve seyrini mukayese etmiştir:

Bu eser, 18. yüzyıla kadar Avrupa'da kırktan fazla Latince ve İngilizce baskı yaparak enfeksiyon hastalıkları sahasında rakipsiz bir başucu kitabı olarak kalmıştır.

Râzî, sadece hekim değil, aynı zamanda modern kimyanın kurucu babalarından biridir. Kitâbü Sırri'l-Esrâr adlı eserinde simyanın ezoterik ve mistik safsatalarını bir kenara bırakarak laboratuvar aletlerini (imbikler, potalar, fırınlar), damıtma, süblimleştirme ve kalsinasyon süreçlerini ayrıntılı olarak tarif etmiştir.

Onun farmakolojiye kazandırdığı devrim niteliğindeki yenilikler şunlardır:

• Saf Alkolün (el-Kuhl) Eldesi: Şarabı ve fermente sıvıları damıtarak tıpta antiseptik ve çözücü olarak kullanılan alkolü saflaştırmıştır.
• Sülfürik Asit (Zac Yağı): Demir ve bakır sülfatları damıtıp asit elde ederek kimyasal reaksiyonları incelemiştir.
• Cıva Merhemleri: Cıvanın deri hastalıklarında ve parazitlerdeki tedavisini ilk defa hayvanlar (maymunlar) üzerinde test ettikten sonra insanlara tatbik etmiştir.

Râzî, ilaçların zehirleyici dozlarını hayvanlar üzerinde deneyerek modern toksikolojinin ve farmakolojik deney metodunun temellerini atmıştır.

Râzî'nin cerrahî sahada getirdiği en mühim yeniliklerden biri, karın ameliyatlarında ve iç dikişlerde hayvan bağırsağından mamul ipliği (Katgüt / Catgut) kullanmasıdır. Bu iplik vücut tarafından emilebildiği için ameliyat sonrası dikiş alma zorunluluğunu ve iç organ iltihaplarını ortadan kaldırmıştır.

Ayrıca oftalmoloji (göz tabâbeti) sahasında göz bebeğinin ışık karşısında daralıp genişlemesini (pupilla refleksi) ilk defa doğru şekilde tanımlamış, katarakt ameliyatlarında özel iğnelerle merceğin arkaya itilmesi (reklinasyon) tekniğini geliştirmiştir.

Yaraların temizlenmesinde kaynatılmış su ve alkol kullanarak antisepsinin önemini asırlar öncesinden vurgulamıştır.

Râzî, hekimin sadece teknik bir uygulayıcı değil, hastanın ruhunu anlayan müşfik bir rehber olması gerektiğine inanırdı. Ahlâkü't-Tabîb adlı risalesinde hekimlik deontolojisinin evrensel ilkelerini sıralar:

1. Sırdaşlık (Ketûmiyet): Hekim, hastasının bedeninde veya hanesinde gördüğü hiçbir kusuru, hastalığı veya sırrı üçüncü şahıslara ifşa edemez.
2. Moral ve Ümit Aşılama: Hastalığın durumu ne kadar ağır olursa olsun, hekim hastanın kuvve-i maneviyesini diri tutmalı, ona yaşama ümidi vermelidir. Zira ruhun neşesi ve ümidi, bedenin bağışıklık sistemini harekete geçirir.
3. Fakirleri Bilâ-Ücret Tedavi: Hekim, imkanı olmayan yoksul hastalardan ücret talep etmemeli, bilakis onların ilaçlarını kendi kesesinden temin etmelidir.
4. Sahtekâr Şarlatanlarla Mücadele: Tıbbî bilgisi olmadan halkı muskalarla ve zehirli macunlarla kandıran sahte hekimlere karşı halkı uyarmak hakiki hekimin vazifesidir.

Râzî, bedensel hastalıkların çoğunun ruhsal gerilimlerden ve nefsanî arzulardan kaynaklandığını savunan psikosomatik tıbbın öncüsüdür. Bu mevzuyu et-Tıbbü'r-Rûhânî (Ruh Hekimliği) adlı müstakil felsefî eserinde derinleştirmiştir.

Müellife göre öfke, aşırı ihtiras, ölüm korkusu, haset ve hüzün ruhun hastalanmasına yol açar. Ruh hastalandığında ise kalp çarpıntısı, mide felci ve hazımsızlık gibi bedensel arazlar baş gösterir. Râzî, melankoli ve depresyon hastalarını Bağdat Bîmâristanı'nda karanlık odalara hapsetmek yerine:

• Akan su sesleri ve havuz kenarlarında yürüyüşler yaptırmış,
• Ruh halini dengeleyen özel musiki makamları dinletmiş,
• Felsefî ve latifeli sohbetlerle hastanın zihnini meşgul eden vehimleri dağıtmıştır.

Ortaçağ İslâm ve Batı dünyasında Galen (Câlînûs), tıbbın yanılmaz peygamberi gibi görülmekteydi. Hiçbir hekim onun dört hılt (kan, balgam, sarı safra, kara safra) teorisine veya anatomi tariflerine itiraz etmeye cesaret edemezdi.

İşte Ebû Bekir er-Râzî, eş-Şukûk alâ Câlînûs (Galen'e Yöneltilen Şüpheler) adlı cüretkâr eseriyle bu dogmayı yerle bir etmiştir. Kitabın mukaddimesinde şöyle der:

«Galen gibi bir dehânın faziletini inkâr etmek nankörlüktür. Lakin hakikat Galen'den de yücedir. Felsefe ve ilim, geçmiş büyüklerin sözlerini papağan gibi tekrarlamakla değil; onların hatalarını tecrübe ile tashih etmekle inkişaf eder.»

Râzî, Galen'in damar anatomisindeki, görme teorisindeki ve ateşli hastalıkların tasnifindeki bariz yanlışlıklarını kendi ameliyat ve klinik gözlemleriyle ispatlayarak hür tefekkürün meşalesini yakmıştır.

Râzî'nin Kitâbü'l-Hâvî'si, 1279 yılında Sicilya Kralı I. Charles'ın emriyle Yahudi tabip Farac b. Sâlim (Faragut) tarafından Continens adıyla Latinceye tercüme edilmiştir. Bu tercüme, matbaanın icadından sonra 1486 yılında Brescia'da basılan ilk devasa tıp ansiklopedilerinden biri olmuştur.

Avrupa tıbbına tesirleri şu noktalarda temerküz eder:

1. Paris ve Montpellier Tıp Müfredatı: 17. yüzyılın sonlarına kadar Râzî'nin eserleri Paris Tıp Fakültesi'nin mecburi ders kitapları arasında kalmıştır.
2. Ampirik Tıp Devrimi: Rönesans hekimleri, skolasitk dogmatizmden kurtulup hasta başında gözlem yapma metodunu Râzî'nin Continens'inden öğrenmişlerdir.
3. Kimyasal İlaç Sanatı: Paracelsus'un iatrokimya (kimyasal tıp) ekolü, Râzî'nin mineral ve asit terkiplerinden beslenmiştir.

Ebû Bekir er-Râzî, sadece İslâm medeniyetinin değil, insanlığın müşterek tıp hafızasının en parlak yıldızlarından biri olarak ebediyen parıldamaktadır.