Ebû Zeyd el-Belhî: Mesâlihu'l-Ebdân ve'l-Enfüs, Beden ve Ruh Dengesi, İslami Psikoloji ve Kalp Şifası Külliyâtı

Horasan'ın kadim medeniyet beşiği Belh şehri, İslâm düşünce tarihinde müstesna dâhilerin yetiştiği bir ilim kalesidir. Bu topraklarda hicrî üçüncü asrın sonlarında doğup dördüncü asrın başlarında vefat eden Ebû Zeyd Ahmed b. Sehl el-Belhî hazretleri, sadece İslâm dünyasının değil, bütün insanlık tarihinin 'psikoloji ve ruh sağlığı' sahasındaki en büyük öncülerinden ve dehalarından biridir.

Ebû Zeyd el-Belhî, felsefe, tıp, coğrafya, kelâm, matematik, edebiyat ve Şeriat ilimlerinde otorite olan ansiklopedik (polimat) bir âlimdir. Bağdat'a giderek meşhur İslâm filozofu Ya'kūb b. İshak el-Kindî'nin en seçkin talebesi olmuş, felsefi ve mantıkî muhakemeyi Kur'an ve Sünnet'in rehberliğinde yoğurmuştur. Belh'e döndüğünde, dönemin hükümdarlarının vezirlik tekliflerini reddederek hayatını ilme, tefekküre ve nefs terbiyesine adamıştır.

Belhî'nin en büyük tarihi muvaffakiyeti, o döneme kadar sadece bedeni ve fizyolojik uzuvları tedavi eden tıbbı, 'insan ruhunun ve nefsânî marazların tedavisini' de içine alacak şekilde genişletmesi ve 'Tıbb-ı Ruhanî' mektebinin sarsılmaz temellerini atmasıdır.

Ebû Zeyd el-Belhî'nin dünya tıp ve psikiyatri tarihine en büyük armağanı, şüphesiz Mesâlihu'l-Ebdân ve'l-Enfüs (Bedenlerin ve Ruhların Sağlığı / Maslahatları) isimli şaheseridir. Bu eser, iki ana bölümden meydana gelir: Birinci bölüm bedenin sıhhatini, beslenmesini, uykusunu, mevsimsel dengesini ve hijyenini incelerken; ikinci bölüm bütünüyle insan ruhunun, zihninin ve duygularının sıhhatine ayrılmıştır.

Belhî bu eserinde tarihi bir tespit yapar: 'İnsan sadece et ve kemikten ibaret bir beden olmadığı gibi, sadece soyut bir ruhtan da ibaret değildir. İnsan, beden ve nefsin (ruhun) birbirine sıkı sıkıya kenetlendiği organik bir bütündür. Dolayısıyla hekimler sadece bedeni tedavi edip ruhu ihmal ederlerse, asla tam bir şifa sağlayamazlar.'

O, beden sağlığını korumak için koruyucu hekimliğe nasıl riayet ediliyorsa, ruh sağlığını korumak için de 'Ruhanî Koruyucu Hekimlik' (Hıfzü's-Sıhhati'n-Nefsiyye) prensiplerine harfiyen uyulması gerektiğini vazederek modern koruyucu psikolojiden bin yıl önce eşsiz bir metodoloji kurmuştur.

Modern tıbbın ancak yirminci yüzyılın ortalarında 'Psikosomatik Tıp' adıyla kabul ettiği beden-ruh etkileşimini, Ebû Zeyd el-Belhî hicrî 300'lü yıllarda en ince fizyolojik ve psikolojik detaylarıyla izah etmiştir.

Belhî şöyle der: Beden hastalandığında, yüksek ateş, ağrı veya halsizlik baş gösterdiğinde; ruh da bu acıdan etkilenir, neşesini kaybeder, keder ve karamsarlığa gömülür, muhakeme kabiliyeti zayıflar. Aynı şekilde ve daha da şiddetli olarak; ruhta öfke, şiddetli korku, aşırı üzüntü veya vesvese zuhur ettiğinde, bu psikolojik çöküntü doğrudan bedene sirayet eder. İnsanın rengi solar, kalbi düzensiz çarpar, midesi kramplarla kasılır, sindirim sistemi felç olur ve beden yatağa düşer.

Bu çift yönlü irtibatı keşfeden Belhî, hekime gelen bir hastanın şikâyetini dinlerken sadece bedensel semptomlara bakmayıp, hastanın maruz kaldığı kederleri, korkuları, ailevi ve zihinsel sarsıntıları da teşhis etmenin hekimliğin en birinci vazifesi olduğunu ilan etmiştir.

Ebû Zeyd el-Belhî, ruhun fıtrî halinin 'itidal' (denge ve sükûnet) olduğunu; bu dengenin bozulmasıyla dört ana nefsani hastalığın zuhur ettiğini belirtir: Gadab (Öfke), Cübn ve Havf (Korku ve Anksiyete), Hüzn ve Cezâ' (Keder ve Depresyon), Vesvâs-ı Sadr (Obsesif ve İntrüzif Düşünceler).

Belhî'ye göre bu duygular insanın yaratılışında fıtraten mevcuttur; hayatta kalmak ve nefsi savunmak için gereklidir. Ancak bu duygular aklın ve Şeriat'ın kontrolünden çıkıp 'ifrat' (aşırılık) derecesine vardığında, birer yıkıcı afete dönüşür. Öfke insanı canavarlaştırır, korku insanı felç eder, keder insanı hayattan koparır, vesvese ise aklı esir alarak insanı şüphe cehennemine atar.

Belhî, bu marazların tedavisinde hem içsel bilişsel terapileri (zihni ikna etme) hem de dışsal manevi ve sosyal destekleri birleştiren çok katmanlı bir tedavi protokolü geliştirmiştir. O, her bir hastalığın panzehirini kendi zıddıyla üretmeyi başarmış usta bir ruh tabibidir.

Belhî'nin psikiyatri tarihindeki en devrimci faslı, 'Vesvese ve Obsesif-Kompulsif Bozukluklar' üzerine yaptığı analizlerdir. O, tarihte ilk defa takıntılı, istenmeyen ve kişiyi dehşete düşüren düşünceleri (intrüzif düşünceler) tanımlamış ve bunların tedavisini sistematikleştirmiştir.

Belhî der ki: Vesveseye müptela olan kişi, aklına gelen çirkin, küfür veya felaket senaryolarından dolayı büyük bir suçluluk ve azap duyar. Hâlbuki bu düşünceler kişinin kendi iradesinin ve ahlakının eseri değil; nefsin zaafından veya şeytanın fısıltısından kaynaklanan arızî gölgelerdir. Kişi bu düşüncelerle doğrudan savaşıp onları kafasından zorla atmaya çalıştıkça, o düşünceler daha da güçlenir ve zihni esir alır.

Belhî'nin sunduğu tedavi metodu günümüz Bilişsel Davranışçı Terapisi'nin (CBT) temelidir: 1) 'Dikkati Başka Yöne Çevirme' (Distraction): Vesvese geldiğinde onunla münakaşa etmeyip derhal zihni faydalı bir işle, ilimle, zikirle veya sevilen dostlarla sohbete yönlendirmek. 2) 'İç Konuşma' (Self-Talk): Zihne gelen vesvesenin asılsız olduğunu, onun bir kuru kuruntudan ibaret bulunduğunu mantıki delillerle kendi nefsine fısıldamak. 3) 'İlahi Muhafazaya İltica': Felak ve Nâs sûreleriyle kalbi zikr-i ilahînin zırhına büründürmek.

Hüzün ve keder (depresyon) illetini tahlil ederken Ebû Zeyd el-Belhî, insanın en çok sevdiği bir şeyi kaybettiğinde veya arzuladığı bir hedefe ulaşamadığında derin bir ye'se (ümitsizlik) düştüğünü tespit eder. O, hüznün iki türü olduğunu söyler: Sebebi bilinen hüzün (bir yakının vefatı, mal kaybı) ve sebebi zâhiren bilinmeyen kronik iç sıkıntısı.

Belhî, sebebi bilinen hüzün için zihni şu hakikatlerle terbiye etmeyi önerir: 'Bu dünya ebedi lezzet ve sevinç yurdu değil, imtihan ve zeval diyarıdır. Dünyada hiçbir nimet ebediyen bir kimsede kalmamıştır; giden her şey zaten sana emanet verilmiş bir mülktü. Emanetin sahibine iadesi ise feryat değil, rıza ve sabır vesilesidir.'

Sebebi bilinmeyen melankoli ve iç daralması için ise Belhî; ferahlatıcı kokuların koklanmasını, su kenarlarında ve yeşilliklerde yürüyüş yapılmasını, letafetli musikî ve Kur'an tilavetlerinin dinlenmesini ve kâmil dostlarla dertleşilmesini tavsiye eder. O, hüznün kalbi kurutmasına izin vermeyen nebevî bir neşeyi ve tevekkülü esas alır.

Öfke (gadab), Belhî'ye göre 'aklı baştan alan geçici bir deliliktir'. Öfke alevlendiğinde beyindeki kan kaynar, gözleri kan bürür, muhakeme bütünüyle iptal olur ve insan daha sonra ömür boyu pişman olacağı cinayetlere, zulümlere ve iftiralara imza atar.

Belhî, öfkenin tedavisi için 'Zihinsel Tedbirler' ve 'Pratik Eylemler' vazeder. Öfke kabardığı anda kişi derhal kendine şunu hatırlatmalıdır: 'Ben şu an bu adama gücüm yettiği için öfkeleniyorum; lakin Allah Teâlâ'nın bana olan kudreti benim bu adama olan kudretimden sonsuz kat daha üstündür. Ben O'nun kulunu affetmezsem, yarın mahşerde O'ndan nasıl af dileyebilirim?'

Pratik olarak ise Resûlullah'ın (s.a.v.) sünnetine ittiba ederek: Ayaktaysa oturmak, oturuyorsa uzanmak, soğuk su ile abdest alıp ateşin hararetini söndürmek ve o an asla konuşmayıp sükût etmektir. Belhî, hilm ve affedicilik ahlakının sadece ahlaki bir erdem değil, aynı zamanda kalp krizi ve felçten koruyan hayati bir tıp kalkanı olduğunu ispat etmiştir.

Ebû Zeyd el-Belhî'nin tıp felsefesinin en özgün kavramı, 'Ruhun Bağışıklık Sistemi'dir (Sıhhatü'n-Nefs). İnsan, bedeni hastalıklara karşı korumak için nasıl düzenli beslenip soğuktan sıcaktan korunuyorsa; ruhunu da felaketlere, kayıplara ve hayal kırıklıklarına karşı önceden hazırlamalıdır.

Belhî bu hazırlığı 'Zihnî Egzersiz' (Riyâzetü'z-Zihn) olarak adlandırır. Kişi, her şey yolundayken dahi zaman zaman ölümün hakikatini, dünyanın geçiciliğini tefekkür etmeli; başına gelebilecek muhtemel musibetleri zihninde prova ederek sabır ve tevekkül azığını biriktirmelidir. Böylece beklenmedik bir felaket kapıyı çaldığında ruh gafil avlanmaz, zırhını kuşanmış bir kale gibi dimdik ayakta kalır.

Bu koruyucu kalkanın en kuvvetli sütunu ise 'Zikrullah'tır. Ra'd Sûresi 28. âyetteki 'Bilesiniz ki kalpler ancak Allah'ın zikriyle mutmain olur (sükûnete erer)' hakikati, Belhî'nin nihai reçetesidir. Kalbini zikirle dolduran bir kulu hiçbir psikolojik buhran deviremez.

Yirminci yüzyılda modern psikiyatrinin kurucuları sayılan Aaron Beck ve Albert Ellis, psikolojik bozuklukların temelinde 'çarpık düşünce kalıpları' (bilişsel hatalar) olduğunu iddia ettiklerinde, bunu insanlık adına yepyeni bir keşif olarak sunmuşlardı. Hâlbuki Belhî, onlardan tam bin yüz yıl önce Mesâlihu'l-Ebdân'da bu teorinin eksiksiz bir modelini ortaya koymuştu.

Belhî; anksiyete, panik atak ve depresyonun dış olayların kendisinden değil, insanın o olaylara yüklediği 'aşırı büyütülmüş ve çarpıtılmış zihinsel yorumlardan' kaynaklandığını açıkça ifade etmiştir. Düşünceyi düzeltmeden duyguyu düzeltmek mümkün değildir. Bu sebeple o, hastalarına zihinsel çarpıtmaları mantık süzgecinden geçirmeyi talim etmiştir.

Bugün dünyadaki saygın tıp tarihçileri ve psikiyatri profesörleri (örneğin Prof. Malik Badri ve diğer muhakkikler), Ebû Zeyd el-Belhî'yi 'Bilişsel Davranışçı Terapi'nin (CBT) gerçek kurucusu ve psikoterapinin ilk öncüsü olarak tescil etmektedirler.

Yirmi birinci yüzyıl insanı, teknolojik konforun zirvesinde yaşarken tarihin en ağır depresyon, anksiyete ve yalnızlık salgınıyla boğuşmaktadır. Sentetik antidepresanlar ruhun derin yaralarına merhem olamamakta, sadece semptomları uyuşturmaktadır. Ruhun hakiki gıdasından mahrum bırakılan insanlık, içsel bir cehennemde kıvranmaktadır.

İşte bu hazin manzarada Ebû Zeyd el-Belhî'nin mirası, insanlığa kurtuluş meşalesini uzatmaktadır. Belhî bize bedeni doyururken ruhu aç bırakmamanın, aklı ilahi vahiy nûruyla aydınlatmanın, duyguları hikmet ve Şeriat terazisinde tartmanın yollarını göstermektedir.

Sihravemen Külliyâtı olarak sunduğumuz bu abidevi monografi, Belh'in ulu hekiminin hikmet pınarından günümüz insanına akıtılan bir şifa kevseridir. Bedenini sıhhatle, ruhunu sükûnetle, kalbini ise marifetullah ile diriltmek isteyen her fert için Belhî'nin kelâmı ebedi bir rehberdir.