Ebû Ya'kûb es-Sûsî: Basra ve Şam İrfanı, İhlâsın Hakikati ve Ameli Unutma Sırrı Külliyâtı

İslâm irfan havzaları arasında Basra, hüznün, haşyetin ve nefis muhasebesinin beşiğidir. Tâbiîn neslinin ulu imamı Hasan-ı Basrî'den neşet eden bu mektep, hicrî 3. asırda en olgun meyvelerinden birini Ebû Ya'kûb İshak b. Mûsâ es-Sûsî el-Basrî (v. 310 civarı/922) hazretleri ile vermiştir. Aslen Huzistan'ın Sûs şehrinden olup Basra'da neşvünemâ bulan Sûsî, devrinin bütün meşâyihi tarafından hürmetle anılan bir velâyet kutbudur.

Sûsî, tasavvuf silsilelerinde Seyyidü't-Tâife Cüneyd-i Bağdâdî'nin bizzat feyz aldığı ve "üstadım" diye hitap ettiği ender şahsiyetlerdendir. Ferîdüddin Attâr Tezkiretü'l-Evliyâ'sında Sûsî'yi "Tevhid deryasının dalgıcı, ihlas madeninin sarrafı" olarak vasfeder. Onun sülûkü, Basra'nın haşyet iklimini Şam ve Lübnan dağlarının uzlet zühdüyle taçlandırmıştır.

Ebû Ya'kûb es-Sûsî'nin tasavvuf literatüründe adı anıldığında ilk akla gelen, Kuşeyrî Risâlesi'nde altın harflerle kaydedilmiş şu meşhur tarifidir: «Hakiki ihlâs; kulun yaptığı amelde ihlâs gördüğünü unutmasıdır. Zira kim ameline bakar ve onda ihlâs olduğunu müşahede ederse, onun bu ihlâsı yeni bir ihlâsa muhtaçtır.»

Sûsî'ye göre amelini hatırlayan ve "ben ne güzel ihlasla ibadet ettim" diyen derviş, farkında olmadan nefsini putlaştırmıştır. Hakiki muhlis, amel işlerken amelden geçer; fail olarak sırf Hakk'ı müşahede eder. Tıpkı güneş doğduğunda yıldızların görünmez olması gibi, ilâhî tecellî galebe çaldığında kulun amelleri de kendi nazarında bütünüyle silinip gider.

Cüneyd-i Bağdâdî hazretleri gençlik yıllarında Basra ve Haremeyn seyahatlerinde Ebû Ya'kûb es-Sûsî ile bir araya gelmiş ve onun meclisinde diz çökmüştür. Cüneyd şöyle anlatır: «Ebû Ya'kûb es-Sûsî'nin meclisine vardığımda kalbime öyle bir heybet ve sekînet indi ki, lisanım tutuldu. O bana baktı ve: 'Ey Cüneyd! İlim kalabalığı ile kalbini yorma; amelini unut ve Mevlâ'na öyle kavuş' buyurdu. O günden sonra kalbimin bütün yükleri hafifledi.»

Cüneyd'in daha sonra Bağdat mektebinde vazedeceği "Tevhid-i Hâlis" ve "Fenâü'l-Fenâ" (yoklukta dahi yok olmak) doktrinlerinin çekirdeği, Sûsî'nin bu nebevî taliminde saklıdır.

Ebû Ya'kûb es-Sûsî, tevekkül bahsinde çağdaşı İbrâhim el-Havvâs ile aynı yüksek meşrebi paylaşır. Basra'dan Mekke'ye uzanan kızgın çöl yollarını yanına ne azık ne de su kabı alarak defalarca kat etmiştir. Ona bu halin tehlikesi sorulduğunda şu muazzam cevabı vermiştir:

Sûsî'nin ibadet hayatındaki en bariz vasıf "Heybet"tir. Heybet, sıradan bir korku değil; sonsuz kudret ve azamet sahibi Cenâb-ı Hakk'ın celâli karşısında ruhun duyduğu derin huşû ve tazimdir. Rivayet edilir ki, Sûsî namaza durduğunda rengi sararır, kemikleri adeta birbirine çarparcasına titrerdi.

Ona bu halin sebebi sorulduğunda: «Siz kimin huzuruna çıktığınızı bilseydiniz, ayakta durmaya takat bulamazdınız. Arş'ın melekleri tir tir titrerken, günahkâr bir kul nasıl rahat nefes alabilir?» derdi.

Klasik tasavvuf tabakāt kitaplarında Ebû Ya'kûb es-Sûsî'nin Hızır (a.s.) ile mülakatlarına dair sahih rivayetler yer alır. Çölde seyahat ederken yanına gelen yeşil cübbeli zatın kendisine selam verdiğini ve bir yudum su ikram ettiğini anlatan Sûsî, Hızır'dan gaybî ilimler değil, sırf istikamet ve edeb talep etmiştir.

Sûsî şöyle der: «Hızır ile buluşmak marifet değildir; asıl marifet Hızır'ın Rabbi ile her nefeste beraber olabilmektir. Hızır dahi O'nun kapısında bir kapı kuludur.» Bu söz, müridin keramete ve ruhanî varlıklara takılıp kalmasını engelleyen en keskin ölçüdür.

Ebû Ya'kûb es-Sûsî dervişlerine nefsin tuzaklarını şöyle izah ederdi: Nefis, günah işlemekten men edilince ibadetle övünmeye başlar; insanlardan övgü beklemeyi terk edince bu defa kendi kendini övmeye başlar. Gizli şehvet (eş-Şehvetü'l-Hafiyye), insanın kendi salahını ve takvasını kalbinde beğenmesidir.

Bu hastalığın ilacı, kulun her amelden sonra nefsini levmetmesi (kınaması) ve: «Ben bu ibadeti Rabbimin şanına layık şekilde ifa edemedim, bu ibadet ancak O'nun merhametiyle affolunmaya muhtaçtır» diyerek boyun bükmesidir.

Sûsî'ye göre rızâ, kulun başına gelen acı ve tatlı her hadiseyi aynı sekinetle karşılamasıdır. Kendisine rızanın ne olduğu sorulduğunda: «Rızâ, cehennemin ortasına atılsan dahi kalbinde Rabbine karşı 'Neden?' diye bir sualin uyanmamasıdır» demiştir.

Bu mutlak teslimiyet, insanı dünyevi buhranlardan, depresyondan ve isyandan koruyan en sağlam kaledir. Kul bilir ki, mülk O'nundur ve Mâlik mülkünde dilediği gibi tasarruf eder.

Ömrünün son yıllarında Basra'dan Şam diyarına geçen Sûsî, Cebel-i Lübnan ve Tûr dağlarının eteklerinde uzlete çekilmiştir. Burada yabani otlarla ve zeytin yapraklarıyla beslenerek nefsini terbiye etmiş, kalbini sadece tefekküre ve Kur'an tilavetine hasretmiştir.

Uzlet hakkında buyurur ki: «Halktan bedenen uzaklaşmak hüner değildir; hakiki uzlet, bedenin halkın içinde iken kalbinin Arş'ın etrafında meleklerle tavaf etmesidir.»

Hicrî 310 senesinde Şam civarında dar-ı bekâya irtihal eden Ebû Ya'kûb es-Sûsî, tasavvuf tarihinde "İhlasın Kutbu" olarak mühürlenmiştir. Sülemî, Kuşeyrî, Hucvîrî, İbnü'l-Cevzî ve Zehebî gibi büyük muhaddis ve tarihçiler, onun menkıbelerini ve sözlerini huşû ile nakletmişlerdir.

Onun "ameli unutma" düsturu, asırlar boyu İslâm ahlakının en saf, en samimi ve en riyasız temel taşı olarak yaşamış ve yaşayacaktır.