Ebû Ya'kūb en-Nehrecûrî: Fenâ-yı Tâm, Haremeyn Mücavirliği ve Tahkîk-i Tevhid Külliyâtı

İslam irfanının dördüncü asrındaki en seçkin tevhid ve marifet kutuplarından biri Ebû Ya'kūb İshak b. Muhammed en-Nehrecûrî'dir (ö. 330/942). Ahvaz bölgesinin kadim Nehrecûr beldesinde doğmuş, erken yaşlardan itibaren ilim ve seyrüsülûk arayışıyla Bağdat, Şam ve Hicaz merkezlerini dolaşmıştır. Nehrecûrî, Bağdat mektebinde Cüneyd-i Bağdâdî, Ebû Saîd el-Harrâz ve Amr b. Osman el-Mekkî gibi dev üstatların huzurunda bulunmuş; Ebû Ya'kūb es-Sûsî'nin en kıymetli talebesi ve damadı olmuştur.

Hayatının olgunluk devresinde Mekke-i Mükerreme'ye yerleşmiş ve Kâbe-i Muazzama'nın hareminde uzun yıllar mücavirlik (kutsal mekânda ikamet) yapmıştır. Haremeyn meşâyihinin reisi mertebesine yükselen Nehrecûrî, devrinin bütün ariflerinin hürmet gösterdiği, meclisinde tevhidin en dakik sırlarının konuşulduğu bir irfan güneşi olarak tanınmıştır. Hicrî 330 yılında Mekke'de vefat etmiş ve Cennetü'l-Muallâ kabristanına defnedilmiştir.

Ebû Ya'kūb en-Nehrecûrî'nin manevî hayatında Kâbe mücavirliği apayrı bir yere sahiptir. O, Kâbe'nin dibinde oturmayı basit bir ibadet yeri değil; kalbin Arş ile doğrudan irtibat kurduğu bir fenâ ve bekâ makamı olarak telakki etmiştir. Mekke'deki mücavirliği esnasında dünyadan, mala mülke bağlılıktan ve şöhretten bütünüyle tecerrüd etmiştir.

Nehrecûrî şöyle buyururdu: 'Kâbe'nin hareminde oturup da kalbini dünya kaygılarıyla meşgul eden kimse, ilahî huzura karşı en büyük edepsizliği yapmaktadır. Burada nefes alan kimse, her nefeste canını Hak yolunda kurban etmeye hazır olmalıdır.' Nehrecûrî gecelerini Kâbe'yi tavaf ederek ve Mültezem'de gözyaşlarıyla dua ederek geçirir, gündüzleri ise Harem-i Şerîf'in bir köşesinde müridlerine tevhid ve ihlas dersleri verirdi.

Ebû Ya'kūb en-Nehrecûrî'nin tasavvufî düşüncesinin zirve noktası 'Tahkîk-i Tevhid'dir. Ona göre insanların çoğu tevhidde taklit ehlidir; yani atalarından veya kitaplardan duydukları kelimeleri tekrarlarlar. Fakat hakiki arifin tevhidi 'tahkikî'dir; yani kalbin bizzat ilahî vahdaniyeti müşahede etmesidir.

Nehrecûrî tevhidi şöyle formüle eder: 'Tevhid odur ki, kalbinden Allah'tan başka hiçbir tesir ediciyi (müessir) görmeyesin. Sebepler birer perdedir; o perdeleri aralayıp her şeyin arkasında yalnız Vâhid ve Kahhâr olan Allah'ın kudret elini müşâhede etmedikçe tevhidin kemâle ermez.' Bu müşahedeye eren kul, ne kimseden korkar ne de kimseden bir menfaat umar. Bütün mahlukat onun gözünde kudret kaleminin önündeki birer kukladan ibarettir.

Cüneyd mektebinin en temel iki kavramı olan 'fenâ' (kulun beşerî sıfatlarından yok olması) ve 'bekâ' (kulun ilahî ahlakla yeniden dirilmesi), Nehrecûrî'nin dilinde en berrak izahına kavuşmuştur.

Nehrecûrî şöyle der: 'Fenâ, kulun kendi amellerini, kendi gücünü ve nihayet kendi varlığını Hakk'ın varlığında yok bilmesidir. Bekâ ise kulun kendi iradesiyle değil, Allah'ın iradesiyle hareket etmesi; O'nunla görmesi, O'nunla işitmesi ve O'nunla yürümesidir.' Bu hal, meşhur kudsî hadisteki 'Kulum bana nafilelerle yaklaşır, nihayet Ben onu severim. Onu sevdiğimde ise gören gözü, işiten kulağı olurum' sırrının tefsiridir. Fenâya ermeyen bekâya ulaşamaz; kendi benliğini öldürmeyen ebedi hayatı bulamaz.

Ebû Ya'kūb en-Nehrecûrî'ye göre insanın hakiki hürriyeti, nefsin ve dünyanın esaretinden azat olmasıyla başlar. Bir kimse paraya, makama, insanların övgüsüne veya nefsani arzularına bağımlıysa, o kimse zahiren hür görünse de bâtınen bir köledir.

Nehrecûrî bu hakikati şöyle açıklar: 'İnsan neye kalbini bağlarsa, onun kuludur. Dünyaya bağlanan dünyanın kulu, ahirete bağlanan cennetin kulu, yalnız Allah'a bağlanan ise hakiki hürdür.' Kalbin hürriyeti, elindekileri kaybetmekten korkmamak ve eline geçenle şımarmamaktır (Hadîd Sûresi 23. âyetindeki 'likeylâ te'sev alâ mâ fâteküm ve lâ tefrahû bimâ âtâküm' tecellîsi). Bu hürriyete eren veli, sultanların karşısında dahi dimdik durur ve kimseden minnet duymaz.

İhlas bahsinde Nehrecûrî, selefi Rüveym ve Cüneyd'in ulaştığı derinliği bir adım daha ileriye taşır. İhlas, ameli Allah rızası için yapmaktır; ancak Nehrecûrî'ye göre ameldeki ihlası görmek dahi bir kusurdur. Zira 'ben ihlaslı amel işledim' diyen kimse, yine kendi benliğine bir pay çıkarmış olur.

Nehrecûrî der ki: 'İhlasın hakikati, amelde ihlası da görmekten tecerrüd etmektir. Yani kulun amelini o kadar unutması ve hiçe saymasıdır ki, kalbinde ihlas iddiası bile kalmasın.' Kul, yaptığı en kamil amelin dahi Allah'ın lütfu olduğunu bilmeli ve ameline güvenmek yerine, o amelin kusurlu olabileceğinden korkarak tevazu ve havf makamında durmalıdır.

Ebû Ya'kūb en-Nehrecûrî'nin şükür hakkındaki tarifi, tasavvuf lügatlerinin en veciz cümlelerinden biridir: 'Şükür, nimeti veren Zât'ı müşahede etmekten dolayı nimetin kendisini unutmaktır.' Avam nimete bakar ve sevinir; arif ise nimeti bahşeden Mün'im-i Hakîkî'ye nazar eder ve O'nun lütfu karşısında erir.

Nehrecûrî müridlerine şöyle seslenirdi: 'Eğer bir padişah sana bir kese altın gönderse, senin gözün altınlarda mı kalır, yoksa o altını gönderen padişahın muhabbetinde mi boğulursun? İşte kâinattaki bütün nimetler Cenâb-ı Hakk'ın birer hediyesidir; hediyeye takılıp Padişahı unutan kimse ne kadar bedbahttır!' Bu şuur, kulun kalbini dünya nimetlerine tapmaktan korur ve onu doğrudan nimetin sahibine yöneltir.

Ebû Ya'kūb en-Nehrecûrî, Mekke'deki meclisinde yüzlerce talebe yetiştirmiş kamil bir rehberdir. O, mürşidin vasfını bir hekime benzetir. Hekim hastasına göre ilaç verdiği gibi, mürşid de müridin ruhî durumuna, fıtratına ve kabiliyetine göre terbiye yolu çizer.

Nehrecûrî şöyle buyurmuştur: 'Mürşid, müridine kendi nefsini sevdiren değil; müridin kalbini Allah ve Resûlü'nün muhabbetine bağlayan kimsedir.' Müridlerini kendisine bağlayan, kendi etrafında fâni bir saltanat kuran kimse şeyh değil, yol kesicidir. Hakiki mürşid, müridin elinden tutup onu Kâbe'nin Rabbine teslim eden ve aradan çekilen emanetçidir.

Nehrecûrî'nin en büyük manevî üstadı, meşhur sûfî Ebû Ya'kūb es-Sûsî'dir. Sûsî, ona yalnız irfan hırkasını giydirmekle kalmamış, kızını da onunla evlendirerek bu manevî ocağın başına geçirmiştir. Nehrecûrî, üstadı Sûsî'den tevhidin en derin inceliklerini ve nefsin hilelerini tevarüs etmiştir.

Aralarındaki bir mülakatta Sûsî, damadı Nehrecûrî'ye şöyle vasiyet etmiştir: 'Ey İshak! İnsanlar senin kerametlerini konuşsun diye amel etme; zira keramet nefsin en tatlı tuzağıdır. Sen istikametten ayrılma; zira istikamet bin kerametten daha hayırlıdır.' Nehrecûrî bu vasiyete ömrü boyunca sadık kalmış, hayatında hiçbir zaman keramet iddiasında bulunmamış, daima sünnetin istikametinde yürümüştür.

Ebû Ya'kūb en-Nehrecûrî, hicrî 330 (m. 942) senesinde Kâbe'nin gölgesinde, Harem-i Şerîf'te son nefesini vermiştir. Vefat anında yanında bulunan talebeleri, onun son sözlerinin Kelime-i Tevhid ve derin bir rıza nidası olduğunu naklederler. Mekke halkı ve Haremeyn uleması gözyaşlarıyla onun cenazesini omuzlamış, Cennetü'l-Muallâ'da sahabi ve evliya kabirlerinin yanına defnedilmiştir.

Nehrecûrî'nin tasavvuf tarihindeki yeri, Bağdat mektebinin sahv ve fıkhî disiplinini Mekke'nin tecerrüd ve tevhid iklimiyle buluşturmasıdır. Kuşeyrî Risalesi, Sülemî'nin Tabakâtü's-Sûfiyye'si ve İsfahânî'nin Hilyetü'l-Evliyâ'sı, Nehrecûrî'yi dördüncü asrın en büyük tevhid üstatları arasında zikreder. Onun sözleri, kalbi dünya kirlerinden arındırıp saf tevhid nuruna ulaştıran ebedi bir meşaledir.