Ebû Ya'kûb es-Sûsî: Sûs ve Ahvâz Mektebi, İhlas, Ubûdiyyet ve Amel Âfetleri Külliyâtı

Ebû Ya'kûb İshak b. Muhammed es-Sûsî (ö. 3. asrın sonları), Hûzistan bölgesinin kadim ilim ve ticaret şehri Sûs'ta (Şûş) neşet etmiş, Basra ile Bağdat tasavvuf havzalarını birbirine bağlayan büyük bir irfan önderidir. Erken dönem tasavvuf tabakatlarında adı Ebû Türâb en-Nahşebî, Seri es-Sakatî ve Cüneyd-i Bağdâdî ile birlikte saygıyla anılır.

Sûs şehri, antik çağlardan beri medeniyetlerin beşiği olmakla birlikte, İslam irfanında zühd ve amelde titizlik ekolünün merkezlerinden biri haline gelmiştir. Ebû Ya'kûb es-Sûsî, bu havzada yetişen müridlere zahiri ilimlerin yanı sıra kalbî amellerin inceliklerini talim etmiş; özellikle amellerin niyet safhasındaki gizli illetleri teşhis etmedeki maharetiyle 'Tabîbü'l-Kulûb' (kalplerin hekimi) olarak anılmıştır.

Sûsî, ömrü boyunca riyadan ve şöhretten kaçınmış, tevazu ve mahviyet içinde yaşamış; sözleri Kuşeyrî Risâlesi'nde, Sülemî'nin Tabakāt'ında ve Hucvîrî'nin Keşfü'l-Mahcûb'unda temel ahlak prensipleri olarak zikredilmiştir.

Ebû Ya'kûb es-Sûsî'nin tasavvuf literatürüne kazandırdığı en derinlikli ve sarsıcı kavram, ihlasın mahiyetine getirdiği izahtır. Kuşeyrî Risâlesi'nde aktarılan o meşhur vecizesinde Sûsî şöyle der:

'İhlas odur ki; kul ameli işlerken kendini ihlaslı görme illetinden dahi kurtulur. Zira kim ameline ihlas nispet ederse, onun bu ihlası yeni bir ihlasa muhtaçtır!'

Bu söz, tasavvufi nefis terbiyesinin zirve noktalarından biridir. Sûsî'ye göre kul bir hayır işlediğinde veya ibadet ettiğinde, 'Ben ne kadar ihlaslı bir kulum, riyadan ne kadar uzağım' diye düşündüğü anda nefis gizlice devreye girmiş ve ameli kirletmiştir. Hakiki ihlas, ameli de, ihlası da unutup sadece Hakk'ın tevfik ve inayetini görmektir. Kul kendini amelinin faili değil, ilahi lütfun bir mahalli olarak gördüğünde tam ihlasa erer.

Sûsî'ye göre sâlikin karşılaştığı en sinsi tuzak, günahlar değil, ibadetlerin doğurduğu manevi sarhoşluk ve gururdur. Günah işleyen bir mümin kalbinde bir kırıklık ve nedamet duyar; bu nedamet onu tevbe kapısına yaklaştırabilir. Fakat ibadetiyle gururlanan bir kimse, kendini cennetlik ve diğer insanlardan üstün görme felaketine (ucub) düşer.

Ebû Ya'kûb es-Sûsî şöyle uyarır: 'Nefsin öyle gizli tuzakları vardır ki, sana kırk yıl ibadet ettirir, sonra o ibadeti bir anlık gösterişle veya bir başkasına üstünlük taslamakla heba ettirir.'

Bu sebeple Sûsî, müridlerine işledikleri amellere güvenmemeyi, ibadeti bir lütuf bilip hemen ardından istiğfar etmeyi öğütlemiştir. Namazdan sonraki istiğfarın sırrı, kılınan namazın ilahi celale layık olamayışının itirafıdır.

Ubûdiyyet (kulluk), Ebû Ya'kûb es-Sûsî'nin irfanında insanın varoluş gayesidir. Ona göre ubûdiyyet, sadece belirli vakitlerde yapılan ritüellerden ibaret değildir; kulun her an Rabbine muhtaç olduğunu, kendi mülkünden ve iradesinden tamamen soyunduğunu idrak etmesidir.

Sûsî der ki: 'Ubûdiyyet, kulun Rabbinin tasarruflarına tam teslim olması, O'nun hükmüne itirazı kalpten silmesidir.' Eğer kul başına gelen hadiselerde 'Neden böyle oldu?' diye gizli bir hoşnutsuzluk duyuyorsa, ubûdiyyet davasında henüz samimi değildir.

Hakiki kul, Hakk'ın Rubûbiyyet celâli karşısında yokluğunu müşahede eden, kendine ait hiçbir hak veya pay iddia etmeyen kimsedir.

Sûsî'nin seyr-u sülûk metodunda havf (Allah korkusu) ve recâ (rahmet ümidi), sâlikin manevi yolculuğunu dengede tutan iki hayati kanattır. Bu kanatlardan biri zayıflarsa ruhun dengesi bozulur.

Ona göre: - Sadece havf ile yürüyen kimse, zamanla ümitsizliğe (ye's) düşer ve helak olur. - Sadece recâ ile yürüyen kimse, ilahi azaptan emin olma gafletine (emân) kapılır ve ameli terk eder.

Sûsî şöyle buyurur: 'Sâlik sıhhatli ve gençken havf kanadı daha kuvvetli olmalıdır ki nefsini günahlardan dizginlesin; ömrün sonuna yaklaştığında veya hastalık ânında ise recâ kanadı galebe çalmalıdır ki hüsn-i zan ile Rabbine kavuşsun.' Bu tahlil, Kuşeyrî tarafından erken dönem irfanının altın kuralı olarak kayda geçirilmiştir.

Ebû Ya'kûb es-Sûsî, Bağdat mektebinin piri Cüneyd-i Bağdâdî ile yakın bir irfani münasebet içinde olmuştur. İki ulu mürşit, amellerin sıhhati ve nefis tezkiyesi konularında mektuplaşmış, birbirlerinin manevi derecelerini teyit etmişlerdir.

Cüneyd, Sûsî'nin ihlas hakkındaki sözünü duyduğunda: 'Ebû Ya'kûb, ihlasın en ince noktasına parmak basmıştır; bu söz ancak kalbi arınmış sıddîkların lisanından dökülebilir' diyerek hayranlığını dile getirmiştir.

Sûsî ise Cüneyd'in tevhid mektuplarını müridlerine okutmuş, Bağdat'ın sahv ve temkin anlayışını Hûzistan bölgesindeki dervişlere aşılamıştır.

Ebû Ya'kûb es-Sûsî, dervişliğin maddeden tamamen soyunmak değil, kalbi maddeden azade kılmak olduğunu vurgulamıştır. Sûs çarşısında ticaretle uğraşan tüccarlara dahi irfan dersi vermiş; 'Eliniz kârda, kalbiniz Yâr'da olsun' hakikatinin erken dönemdeki temsilcisi olmuştur.

Sûsî şöyle der: 'Dünya senin elinde olursa sana zarar vermez; fakat kalbine girerse seni helak eder.' Bir kimsenin fakir olup kalbinde dünya hırsı taşıması zühd değildir; buna mukabil zengin olup kalbinde zerre kadar mal sevgisi barındırmayan kimse hakiki zahittir.

Bu dengeli yaklaşım, tasavvufun tembellik ve miskinlik olarak anlaşılmasını engellemiş, helal rızık peşinde koşan esnaf ve sanatkârların manevi terbiyesine rehberlik etmiştir.

Sûsî'nin üzerinde en çok durduğu ahlaki düsturlardan biri de 'hıfz-ı lisan' (dili korumak) ve sukût edebidir. Ona göre lüzumsuz konuşmak, kalpteki nûru söndüren ve tefekkür melekesini felç eden büyük bir afettir.

Ebû Ya'kûb şöyle buyurur: 'Kalbinde hikmet pınarlarının kaynamasını isteyen kimse, diline kilit vursun. Az konuşanın aklı kemale erer, çok konuşanın hatası ve kibri çoğalır.'

O, müridlerine sadece yalan, gıybet ve dedikodudan değil; faydası olmayan boş lakırdılardan (mâlâyânî) dahi uzak durmayı emretmiştir. Sukût, sâlikin kendi iç dünyasını dinlemesi ve ilahi ilhamlara ayna olması için vazgeçilmez bir kalkandır.

Sülemî'nin Tabakātü's-Sûfiyye'sinde Ebû Ya'kûb es-Sûsî, üçüncü tabakanın en seçkin imamları arasında zikredilir. Kuşeyrî, Risâle'nin 'el-İhlâs' babında Sûsî'nin tarifini ana mihver kabul eder.

İbnü'l-Mülakkın, Tabakātü'l-Evliyâ'da onun riyazetini ve keramete iltifat etmeyen yüksek himmetini nakleder. Sûsî, kendisine gösterilen olağanüstü halleri gizlemiş, 'En büyük keramet, istikamet üzere ölebilmektir' diyerek kerameti gaye edinen dervişleri ikaz etmiştir.

Bu klasik tanıklıklar, Sûsî'nin sadece kendi bölgesinde değil, bütün İslam dünyasında irfanın temel taşlarından biri olarak kabul edildiğini gösterir.

Ebû Ya'kûb es-Sûsî'nin amelde ihlas ve niyet saflığı çağrısı, gösterişin, sanal beğenilerin ve görünür olma hırsının zirveye çıktığı çağımız insanı için hayati bir uyarıdır. İyiliklerin bile sosyal medyada sergilendiği bir devirde, 'İhlasta ihlası görmeyi düşürmek' prensibi, kalbin gizli riyalarını tedavi edecek yegâne manevi ilaçtır.

Onun ubûdiyyet anlayışı, insanı kibrin prangalarından kurtararak hakiki hürriyete, yani sadece Allah'a kul olmanın yüce izzetine davet etmektedir.