Ebû Sehl es-Su'lûkî: Nîşâbur Meşâyihi, Şeriat ve Hakikat İttihadı, Horasan Melâmet Edebi ve Marifetullah Külliyâtı

Hicrî dördüncü asırda Horasan'ın incisi Nîşâbur, İslâm medeniyetinin hem hadis ve fıkıh mekteplerinin hem de Melâmetiyye ve tasavvuf havzalarının en velud buluşma noktasıdır. Bu kutlu beldede ilim ve irfanı şahsında cem ederek asırlar boyunca sürecek bir irfan hanedanlığı kuran ulu pir, Şeyhü'l-İslâm Ebû Sehl Muhammed b. Süleyman es-Su'lûkî el-İclî hazretleridir.

Su'lûkî nisbesi, Arap kabilelerinden Benî İcl'in bir koluna veya atalarından birinin lakabına dayanır. Ebû Sehl, İsfahan ve Bağdat'a seyahat ederek asrın en büyük allâmelerinden fıkıh, usûl, nahiv ve kelâm tahsil etmiş; bilhassa Ebû İshak el-Mervezî'nin rahle-i tedrisinde Şâfiî fıkhının en derin inceliklerine vakıf olmuştur. Nîşâbur'a döndüğünde, dönemin Sâmânî emirleri ve halkı tarafından asrın fetva ve irfan mercii olarak selamlanmıştır.

Lakin Ebû Sehl es-Su'lûkî'yi benzeri fakihlerden ayıran en mühim vasfı, kuru bir nazariyatçı olmaması; Nîşâbur Melâmet mektebinin pîrleriyle, Ebû Osman el-Hîrî ve İbn Menâzil silsilesiyle hemhal olup kalbini ilahi muhabbet ateşiyle tutuşturmasıdır. O, Nîşâbur hankahlarının ve medreselerinin müşterek pîri olmuş; zâhir ulemasıyla bâtın dervişlerini aynı sofrada birleştirmiştir.

Ebû Sehl es-Su'lûkî'nin tasavvuf anlayışının temelini, 'Şeriat, Tarikat ve Hakikat' mertebelerinin organik ve bozulmaz vahdeti teşkil eder. Ebû Sehl'e göre bu üç mertebe birbirinden kopuk müstakil yollar değil, aynı hakikatin farklı derinlik merhaleleridir.

O bu hakikati şu veciz misalle izah ederdi: Şeriat bir cevizin kabuğu gibidir; tarikat o cevizin içindeki lâtif etli kısmı, hakikat ise cevizin özündeki saf yağdır. Kabuğu olmayan bir cevizin içi çürümeye ve zayi olmaya mahkûmdur; içine ulaşamayıp sadece kabukla oyalanan ise lezzetten ve gıdadan mahrum kalır. Dolayısıyla Şeriat'ın zâhirî emirlerini hafife alan hiçbir manevi iddia muteber olamaz.

Ebû Sehl, derslerinde fıkhî hükümleri anlatırken dahi talebelerinin kalplerine o hükmün bâtınî nûrunu üflerdi. Namazın rükünlerini öğretirken kalbin huşûunu, zekâtın nisabını öğretirken nefsin cimrilikten tecerrüdünü, orucun kazasını öğretirken ömrün zayi edilen vakitlerinin manevi tazminini telkin ederdi. Bu sayede onun talebeleri birer fetva makinesi değil, kalbi diri birer ârif olarak yetişirdi.

Nîşâbur havzasının en mümeyyiz vasfı olan 'Melâmetiyye' meşrebi, Ebû Sehl es-Su'lûkî'nin ahlaki kimliğinin en derin çizgisidir. Melâmet, kulun bütün hayır ve hasenatını halktan gizlemesi, kusurlarını ise bizzat kendi nefsine teşhir ederek nefsani gururu kökünden kazımasıdır.

Ebû Sehl derdi ki: 'İhlasın kemâli, amel işlerken halkın görmesini arzu etmemek, amel bittikten sonra ise o ameli bizzat kendi hafızandan dahi silip unutmaktır. Eğer yaptığın bir secdeyi, verdiğin bir sadakayı veya kıldığın teheccüdü zihninde tutup onunla kendine bir değer biçiyorsan, bil ki o amelin nûru nefsaniyet gururuyla sönmüştür.'

O, şöhretten ve halkın teveccühünden yılandan kaçar gibi kaçardı. Talebelerine daima çarşıda sıradan bir esnaf, yolda yürürken garip bir yolcu gibi görünmeyi; riyakârlık kokan süslü dervişlik kisvelerinden ve sahte tevazu gösterilerinden sakınmayı emrederdi. Gerçek tevazu, kişinin kendini kimseden üstün görmemesi değil, kendini 'hiç' bilmesidir.

Ebû Sehl es-Su'lûkî, asrının en büyük muhakkiki ve allâmesi olmasına rağmen, amele ve hâle dönüşmeyen ilmi 'sırtında kitap taşıyan merkebin yükü' olarak tavsif ederdi. O, Kur'an ve Sünnet ilminin nihai hedefinin nefsi tezkiye etmek ve Allah korkusunu (haşyet) kalbe nakşetmek olduğunu savunurdu.

Fâtır Sûresi 28. âyette buyurulan 'Kulları içinde Allah'tan ancak âlimler hakkıyla korkar' fermanını tefsir ederken Ebû Sehl şöyle derdi: 'Korku doğurmayan ilim, şeytanın vesvese tezgâhıdır. Şeytan da kâinatın sırlarına ve melekût kanunlarına dair geniş mâlumata sahipti; lakin haşyetten, itaatten ve sevgiden mahrum olduğu için ebediyen tardedildi. İlmin hakikati, kulun cehlini ve aczini idrak ederek Mevlâ'sının azameti önünde erimesidir.'

Onun meclisinde ilim münazaraları kuru bir cedel veya üstünlük kurma kavgası değil, Hakk'ın rızasını arayan bir ibadet neşesiyle cereyan ederdi. Bir talebesinin kalbinde kibir veya ilmiyle böbürlenme emaresi gördüğü anda, ona derhal çarşıda fakirlere su dağıtma veya hankahın helalarını temizleme riyazeti verir, ilimle şahlanan nefsi derhal yerle bir ederdi.

Ebû Sehl es-Su'lûkî'nin riyaset ettiği Nîşâbur hankahları (tekkeleri), sadece dervişlerin barındığı mekanlar değil; nefis terbiyesinin en hassas cerrahi ameliyatlarının yapıldığı birer manevi hastane idi. Hankah nizamında edep, her şeyin başı ve sonu kabul edilirdi.

Ebû Sehl'in hankahında üç temel sütun vardı: Birincisi 'Sohbet-i Meşâyih' idi; kâmil bir mürşidin nazarı ve nefesi altında kalbi mâsivâdan arındırmak. İkincisi 'Zikr-i Hafî ve Murakabe' idi; dille değil kalple ve bütün letaifle kesintisiz Allah Teâlâ'yı anmak. Üçüncüsü ise 'Hizmet-i Fukarâ' idi; hiçbir karşılık ve minnet beklemeden gelen yolculara, yetimlere ve düşkünlere canla başla hizmet etmek.

Müridlerin terbiyesinde sükût esastı. Lüzumsuz konuşmak kalbi karartan en büyük afet sayılırdı. Gece teheccüd vakti geldiğinde hankahın kandilleri söndürülür, her sâlik kendi hücresinde seccadesine kapanarak sabaha kadar günahlarına istiğfar eder ve ilahi muhabbet deryasına dalardı. Ebû Sehl, bu nizamla Horasan'ı aydınlatan yüzlerce büyük veli yetiştirmiştir.

Tasavvuf tarihinde fakirlik (fakr) ile zenginlik (gınâ) meselesi daima tartışılmıştır. Ebû Sehl es-Su'lûkî, bu sahada Ehl-i Sünnet'in en mutedil ve kâmil ölçüsünü vazetmiştir. Ebû Sehl'e göre fakr, cebinde dirhem olmaması değil; cebinde binlerce altın olsa dahi kalbinin o altına zerre kadar meyletmemesi, Allah'tan başka hiçbir şeye muhtaç olmama şuurudur.

Dönemin hükümdarları ve vezirleri, Ebû Sehl'e büyük hediyeler, altınlar ve araziler bağışlamak isterlerdi. O, bu hediyeleri bazen kabul eder, ancak eline geçer geçmez tek bir kuruşunu evine sokmadan hankahın dervişlerine, dullara ve medrese talebelerine dağıtırdı. Talebeleri 'Hocam, neden kabul edip hemen dağıtıyorsunuz?' dediklerinde şu cevabı verirdi: 'Kabul etmekle sultana olan zâhirî nezaketi koruyoruz; hemen infak etmekle de kalbimizi dünyanın kirinden muhafaza ediyoruz. Dünyalık elinde bir emanet gibi durmalı, kalbine girip taht kurmamalıdır.'

Hakiki gınâ (zenginlik), nefsin doymak bilmez iştihasını kanaat kılıcıyla kesmektir. Dünyanın bütün hazinelerine sahip olsa dahi, kaybettiğinde üzülmeyen, kazandığında sevinmeyen kul, hakiki zâhid ve gani olan kuldur.

Ebû Sehl es-Su'lûkî, seyrüslûk yolundaki sâlikin karşılaştığı en sinsi tehlikenin 'havâtır' (kalbe gelen düşünceler ve ilhamlar) olduğunu belirtirdi. Kalp, dört rüzgârın estiği açık bir meydana benzer; oraya Rabbânî, melekî, nefsânî ve şeytânî fısıltılar üşüşür. Bunları birbirinden ayırt edemeyen sâlik, şeytanın vesvesesini ilahi ilham zannederek helak olabilir.

Ebû Sehl, havâtırı teşhis etmenin mihengini şöyle formüle etmiştir: Gelen düşünce Şeriat'ın zâhirine, Kur'an ve Sünnet'e tam uyuyorsa, nefse ağır gelip tembelliği kırıyorsa ve kalpte derin bir sekînet bırakıyorsa o düşünce Rabbânî veya melekîdir. Şayet gelen düşünce günaha, şüpheye, kibre veya ibadeti hafife almaya sevk ediyorsa o şeytânîdir. Şayet helal dahi olsa şehvete, lezzete ve rahat düşkünlüğüne çağırıyorsa o nefsânîdir.

Bu teşhisi koyabilmek için sâlikin kesintisiz bir 'Murakabe' halinde olması şarttır. Murakabe, Allah Teâlâ'nın her an kulu gördüğü, kalbindeki en gizli fısıltıları bildiği şuurunu (ihsan makamı) bir saniye bile kaybetmemektir. Murakabe kılıcını çeken bir ârifin kalbine şeytani ordular asla nüfuz edemez.

Tasavvuf makamlarının zirvesi sayılan 'Rızâ', Ebû Sehl es-Su'lûkî'nin hal tercümesinde en parlak şekilde parıldayan bir tecellîdir. Sabır avamın makamıdır ki musibete tahammül eder; rıza ise havâssın makamıdır ki musibeti bizzat Sevgili'nin bir hediyesi, bir lütuf cilvesi olarak görüp ondan lezzet alır.

Ebû Sehl'e 'Kul ne zaman Rabbinden razı olmuş sayılır?' diye sual edildiğinde şu muhteşem cevabı vermiştir: 'Cenâb-ı Hakk'ın kendisi hakkında takdir ettiği fakirlik, hastalık veya zillet tecellilerine karşı duyduğu sevinç ve teslimiyet; zenginlik, sıhhat ve izzet tecellilerine duyduğu sevinçle eşitlendiği zaman kul Rabbinden razı olmuş demektir.'

Bu makamda itiraz, şikâyet ve 'neden, niçin' sualleri bütünüyle sükût eder. Kul bilir ki, ezelî Kudret ve Hikmet sahibi olan Allah, kulu için kulun kendi nefsinden bin kat daha merhametlidir. Zehir gibi görünen hadiselerin arkasında ebedi bir şifa gizlidir. Bu rıza zırhına bürünen bir mümin, dünyanın hiçbir kederiyle sarsılmaz, ye'se düşmez ve daima Cennet huzurunu bu dünyada kalbinde yaşar.

İslâm tasavvuf tarihinde Bağdat mektebi 'Sahv' (uyanıklık, Şeriat ölçüleri içinde temkin) çizgisini temsil ederken; Horasan mektebi 'Sükr' (ilahi sarhoşluk, vecd) ve 'Melâmet' çizgisini temsil etmekteydi. Ebû Sehl es-Su'lûkî, bu iki devasa nehrin sularını Nîşâbur havzasında buluşturan en büyük irfan mimarıdır.

O, Cüneyd-i Bağdâdî'nin sahv ve temkin disiplinini alarak Horasan'ın coşkulu muhabbet ve melâmet ruhuyla mezcetmiştir. Bu sayede Horasan tasavvufu, bâtınî aşırılıklara ve ibâhiyye (kuralları inkâr) sapmalarına düşmekten korunmuş; sağlam bir Ehl-i Sünnet fıkıh omurgası üzerine inşa edilmiştir.

Ebû Sehl'in oğlu Ebü't-Tayyib es-Su'lûkî ve torunları da bu yolu devam ettirmiş; daha sonra meşhur er-Risâle müellifi İmâm-ı Kuşeyrî, Ebû Sehl ve hânedanının irfan meclislerinden feyiz alarak tasavvufun anayasasını kaleme almıştır. Kuşeyrî'nin eserinde zikrettiği pek çok ölçü ve kaide, bizzat Ebû Sehl es-Su'lûkî'nin meclislerinde billurlaşan hikmetlerdir.

Bugün modern insan, bilginin zirvesinde yaşarken hikmetin çölünde susuzluktan kıvranmaktadır. Zâhirî ilimler insanı maddeye hapsederken, sahte ve köksüz maneviyat akımları ise fertleri hezeyanlara sürüklemektedir. İşte bu vahim ifrat ve tefrit arasında Ebû Sehl es-Su'lûkî'nin mirası, aklın ve kalbin şaşmaz kıblegâhıdır.

Su'lûkî mektebi bize haykırır ki: İlimsiz amel körlüktür; amelsiz ilim vebâldir; edepsiz tasavvuf dalâlettir; fıkıhsız marifet ise bir seraptan ibarettir. İnsan, ancak Şeriat'ın sağlam kalesine sığınıp, nefsin gururunu melâmet kılıcıyla kırarak ve kalbini ihlasla Hakk'a bağlayarak hakiki insan mertebesine yükselebilir.

Nîşâbur'un bu ulu kutbu, asırlar öncesinden günümüze uzanan irfan köprüsünün en sağlam ayaklarından biridir. Onun kelâmları, kalbinde hakikat yangını taşıyan her arayıcı için bir kılavuz, nefsin tuzaklarına karşı bir kalkan ve ebedi marifetullah ummanına açılan kutlu bir kapıdır.