Ebû Saîd İbnü'l-A'râbî: Kitâbü'l-Vecd, Haremeyn Tasavvufu ve Şuhûd Külliyâtı

Tasavvuf tarihinin dördüncü asrındaki en kudretli nazariyatçılarından ve hadis allâmelerinden biri olan Ebû Saîd Ahmed b. Muhammed b. Ziyâd b. Bişr b. Dirhem el-Basrî el-A'râbî (ö. 340/952), Basra'da doğmuş, erken yaşlarda ilim tahsiline başlamıştır. Aslen Arap asıllı olup, Benî A'râb kabilesine nisbetle 'İbnü'l-A'râbî' unvanıyla şöhret bulmuştur. Hadis ilminde Ebû Dâvûd es-Sicistânî'nin en seçkin talebelerinden biri olmuş, onun meşhur 'es-Sünen'ini bizzat müellifinden dinleyerek rivayet etmiştir.

Gençliğinde Cüneyd-i Bağdâdî, Ebü'l-Hüseyin en-Nûrî, Amr b. Osman el-Mekkî ve Ebû Ca'fer el-Haddâd gibi büyük sûfîlerin meclislerine devam etmiş, zâhirî ilimlerdeki derinliğini kalbî terbiye ile taçlandırmıştır. Daha sonra Mekke-i Mükerreme'ye hicret ederek Kâbe-i Muazzama'nın gölgesinde mücavir olmuş, ömrünün otuz yılı aşkın kısmını Harem-i Şerîf'te ilim tedrisi, zikir ve ibadetle geçirmiştir. Hicaz ulemâsı ve dünyanın dört bir yanından gelen hacılar onun etrafında toplanmış, Mekke tasavvuf mektebinin tartışmasız reisi kabul edilmiştir.

Ebû Saîd İbnü'l-A'râbî'nin tasavvuf literatürüne yaptığı en büyük katkılardan biri, günümüze intikal eden ve alanında bir ilk olan 'Kitâbü'l-Vecd' adlı eseridir. Bu eser, tasavvufî tecrübenin kalbi sayılan vecd (kendinden geçme, ilahî tecellî ile dolup taşma) hadisesini fıkhî, ahlakî ve psikolojik boyutlarıyla tahlil eden ilk müstakil monografidir.

İbnü'l-A'râbî bu eserinde, kalbe gayb âleminden gelen nurların ve varidâtın kulun idrakini nasıl bürüdüğünü, vecd esnasında nefsin nasıl sukût ettiğini ve ruhun nasıl dirildiğini metodik bir üslupla açıklar. Eser, daha sonra telif edilen Kuşeyrî Risâlesi, Serrâc'ın Lüma'ı ve Hucvîrî'nin Keşfü'l-Mahcûb'u için temel bir kaynak ve rehber hüviyeti taşımıştır. İbnü'l-A'râbî, vecdi indi mülahazalardan kurtararak sünnet ve ashabın ahvâliyle temellendirmiştir.

İbnü'l-A'râbî'nin tasavvuf nazariyesine kazandırdığı en mühim kavramsal çerçeve, 'Tevâcüd - Vecd - Vücûd' üçlemesidir. Bu üç basamak, müridin başlangıç noktasından nihai vuslata kadar katettiği manevî seyrin haritasıdır:

1. Tevâcüd (Vecde Özenme): Kulun kendi gayreti, tekellüfü ve iradesiyle kalbinde vecd uyandırmaya çalışmasıdır. Zikir meclislerinde hüzünlenmek, ağlamak için kendini zorlamak bu kabildendir. İbnü'l-A'râbî, riyadan uzak olduğu müddetçe tevâcüdü başlangıç ehline caiz ve faydalı görmüştür. 2. Vecd (İlahî Cezbe): Kulun iradesi dışında, gayb nurlarının ansızın kalbe hücum etmesi ve nefsi sarsmasıdır. Bu makamda şuur daralır, vecd ateşi bedeni titretir; kul artık kendi halinin hâkimi değil mahkûmudur. 3. Vücûd (Hakk'ı Bulma ve Vuslat): Vecd mertebesinin de fevkinde olan en kamil makamdır. Burada vecd ateşi söner, yerini sekîne ve daimi huzura bırakır. Kul artık arayan değil, bulan kimsedir; Zât-ı Zülcelâl'in mevcudiyetinde kendi fâni varlığını tüketmiştir.

Ebû Saîd İbnü'l-A'râbî, Haremeyn (Mekke ve Medine) muhitinde teşekkül eden tasavvuf ekolünün en kamil temsilcisidir. Ona göre Kâbe-i Muazzama, yeryüzünde Arş-ı A'zam'ın izdüşümü ve ilahî nazarın odak noktasıdır. Bu sebeple Harem'de yaşamak, sıradan bir ikamet değil, her saniyesi ilahî huzurda titremeyi gerektiren büyük bir mesuliyettir.

İbnü'l-A'râbî müridlerine Harem adabını şöyle ta'lim ederdi: 'Kâbe'ye zâhirî gözle bakan taş ve örtü görür; kalp gözüyle bakan ise Beytullah'ın Rabbini müşahede eder. Harem'de günah işlemek, başka yerlerde işlenen günahlardan kat kat daha ağırdır; zira burada işlenen cürüm doğrudan Sultan'ın huzurunda yapılmış sayılır.' İbnü'l-A'râbî'nin dergâhı, Harem-i Şerîf'in bitişiğinde yer almış, hac mevsimlerinde Mağrip'ten Horasan'a kadar gelen ariflerin vuslat merkezi olmuştur.

Tasavvufî ahvâlin en nazik konularından biri olan 'gaybet' (halktan ve nefisten gâib olma) ile 'huzur' (Hak ile hazır olma) dengesi, İbnü'l-A'râbî'nin derinleştiği bir sahadır. Ona göre gerçek huzur, kulun kalbinde Allah'ın öyle bir galebe çalmasıdır ki, etrafındaki insanları, sesleri ve hatta kendi bedenini bile unutmasıdır.

İbnü'l-A'râbî der ki: 'Gaybet, halktan gâib olmaktır; fakat bu gaybet Hakk'a huzur ile neticelenmiyorsa bir cinnet ve gaflettir.' Hakiki arif, namazda veya zikirde öyle bir huzura erer ki, dünya yıkılsa haberi olmaz. Nitekim seleften bazılarının namaz kılarken mescidin duvarı yıkıldığı halde secdeden başını kaldırmaması, bu kamil huzur halinin tezahürüdür. Gaybet başlangıç ehlinin zayıflığından, kamil huzur ise ariflerin kuvvetinden doğar.

Ebû Saîd İbnü'l-A'râbî'yi diğer pek çok mutasavvıftan ayıran en bariz vasfı, birinci sınıf bir hadis hafızı ve muhaddis olmasıdır. Sünen-i Ebî Dâvûd'un en sahih rivayet zincirlerinden biri ona aittir. Hadis ilmindeki bu otoritesi, onun tasavvufî tecrübeleri daima sahih sünnetin mihengine vurmasını sağlamıştır.

İbnü'l-A'râbî, aslı astarı olmayan uydurma menkıbelerle veya şeriata muhalif iddialarla tasavvuf yaptıklarını zanneden cahil dervişlere karşı şiddetle mücadele etmiştir. 'Resûlullah'ın (s.a.v) ameline uymayan her zikir, sahibini Hak'tan uzaklaştırır' demiştir. Onun meclisinde sabahları hadis dersleri okunur, cerh ve ta'dil kaideleri müzakere edilir; akşamları ise o hadislerin kalbî hakikatleri ve ahlakî icapları tefekkür edilirdi. İlimsiz irfanın dalalet olduğu hakikatini şahsında yaşatmıştır.

İslam irfan tarihinde zâhidlerin ve sûfîlerin hayatlarını derleyen ilk 'Tabakāt' eserlerinden biri Ebû Saîd İbnü'l-A'râbî tarafından kaleme alınmıştır ('Tabakātü'n-Nüssâk' veya 'Târîhu'l-Basra ve Mekke'). Bu eser, Hasan-ı Basrî'den başlayarak kendi devrine kadar yaşamış yüzlerce zâhid, âbid ve arifin sözlerini, hallerini ve vefat tarihlerini kaydetmiştir.

Her ne kadar eserin tamamı günümüze ulaşamamışsa da, Ebû Nuaym el-İsfahânî'nin 'Hilyetü'l-Evliyâ'sı, Zehebî'nin 'Siyer'i ve İbnü'l-Cevzî'nin 'Sıfatü's-Safve'si İbnü'l-A'râbî'nin bu eserinden geniş iktibaslar yapmıştır. İbnü'l-A'râbî, evliyâullahın hayatını kaydetmeyi bir tarih merakı olarak değil, sonraki nesillerin ahlakını ihya edecek manevî bir numune olarak görmüştür: 'Salihlerin anıldığı yere ilahî rahmet iner' hadisini bu gayretin temeline koymuştur.

İbnü'l-A'râbî'nin irfanında 'vakit', kılıçtan daha keskin bir ilahî emanettir. Mekke mücavirliği esnasında tek bir nefesini dahi boş geçirmemeyi şiar edinmiştir. O, vakti üçe ayırırdı: Geçmiş vakit (ki istiğfar ile telafi edilir), gelecek vakit (ki tevekkül ile karşılanır) ve içinde bulunulan 'hâl' vakti (ki ubûdiyyet ile imar edilir).

İbnü'l-A'râbî şöyle buyurmuştur: 'En büyük ziyan, Harem'de olup da kalbinin çarşıda pazarda dolaşmasıdır. Gözünü Kâbe'ye dikip de aklını fâni heveslere kaptıran kimse, kendi nefsine zulmetmiştir.' Kulun her nefesi, ya lehine bir şahit ya da aleyhine bir davacı olarak Levh-i Mahfuz'a kaydedilmektedir. Bu şuurla yaşayan derviş, vaktini gafletle öldürmekten aslandan kaçar gibi kaçar.

Müridin seyr ü sülûk esnasında yaşadığı içsel dalgalanmalar; kabz (kalbin daralması, sıkışması) ve bast (kalbin ferahlaması, genişlemesi) halleri, İbnü'l-A'râbî tarafından derinlemesine incelenmiştir. O, kabz halini Cenâb-ı Hakk'ın Celâl tecellîsi, bast halini ise Cemâl tecellîsi olarak izah eder.

İbnü'l-A'râbî der ki: 'Kabz anında sabret, şikâyet etme; zira Cenâb-ı Hak seni nefsinin şımarıklığından korumak için kalbini daraltmıştır. Bast anında ise haşyet duy, haddi aşma; zira genişlik anında ayakların kayması daha kolaydır.' Arif kimse ne kabz anında ümitsizliğe düşer ne de bast anında rehavete kapılır. O, her iki halde de Cenâb-ı Hakk'ın kemal sıfatlarının tecellî ettiğini bilir ve edebini muhafaza eder.

Ebû Saîd İbnü'l-A'râbî, hicrî 340 yılının Zilhicce ayında, tam da hac mevsiminde Kâbe-i Muazzama'nın gölgesinde Hakk'a vuslat eylemiştir. Cenazesi Harem-i Şerîf'te on binlerce hacı ve ulemâ tarafından kılınmış, Cennetü'l-Muallâ kabristanına defnedilmiştir. Vefatı İslam âleminde büyük bir hüzünle karşılanmış, 'Harem'in kandili söndü' denilmiştir.

İbnü'l-A'râbî, arkasında yalnızca muhkem hadis rivayetleri ve 'Kitâbü'l-Vecd' gibi abidevî bir şaheser değil; şeriatla tasavvufun, hadis ile irfanın nasıl ayrılmaz bir bütün olduğunu gösteren muazzam bir çığır bırakmıştır. Onun vecd nazariyesi, sonraki asırlarda İmam Gazâlî ve Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî gibi dev ariflerin semâ ve vecd anlayışlarını beslemiştir. Ebû Saîd İbnü'l-A'râbî adı, Haremeyn vecdinin ve hadis sünnetinin altın halkası olarak parlamaya devam etmektedir.