Ebû Saîd İbnü'l-A'râbî el-Mekkî: Kitâbü'l-Vecd, Haremeyn Meşâyihi ve Semâ İrfânı Külliyâtı

İslam tasavvufunun Haremeyn'deki en ulu simalarından biri olan Ebû Saîd Ahmed b. Muhammed b. Ziyâd el-Basrî el-Mekkî, meşhur lakabıyla İbnü'l-A'râbî (ö. 340/952), Basra'da doğup büyümüş, devrinin en seçkin muhaddis ve fakihlerinden ders almıştır. Genç yaşta hadis hafızı mertebesine yükselen İbnü'l-A'râbî, ilim yolculuğunu zühd ve marifet aşkıyla taçlandırmak üzere Bağdat'a yönelmiş; oradan da mukaddes belde Mekke-i Mükerreme'ye hicret ederek ömrünün geri kalanını Kâbe-i Muazzama'nın hareminde mücâvir olarak tamamlamıştır.

İbnü'l-A'râbî, Harem-i Şerîf'te 'Şeyhü'l-Harem' unvanıyla anılmış; İslam coğrafyasının dört bir yanından hac ve umre için gelen zâhidlerin, dervişlerin ve âlimlerin feyiz aldığı bir manevi çekim merkezi haline gelmiştir. O, hadis ilmindeki sika ve sebt (güvenilir ve sağlam) konumuyla tasavvufî tecrübeyi naklî temeller üzerine inşa etmiştir.

İbnü'l-A'râbî, tasavvuf terbiyesini Bağdat mektebinin kurucu pirlerinden almıştır. Seyyidü't-Tâife Cüneyd-i Bağdâdî'nin en yakın ve mahrem talebelerinden biri olmuş; aynı zamanda muhabbet ve sekr ehlinin sultanı Ebü'l-Hüseyin en-Nûrî'nin sohbetlerinde pişmiştir. Mekke'ye yerleştikten sonra ise Harem'in büyük kutbu Amr b. Osman el-Mekkî ile derin bir irfan yoldaşlığı tesis etmiştir.

Bu üç büyük ekolün mezcedilmesi, İbnü'l-A'râbî'nin irfanında hem Cüneydî sahv ve teenniyi, hem Nûrî aşk ve vecdini, hem de Mekkî tecerrüd ve murakabeyi bir araya getirmiştir. O, Bağdat mektebinin nazari ve felsefi tasavvufunu Haremeyn'in zâhidâne ve ibadete müstağrak havasıyla yoğurmuştur.

İbnü'l-A'râbî'nin adını tasavvuf tarihine altın harflerle kazıyan en mühim telifi, şüphesiz 'Kitâbü'l-Vecd'dir. Bu eser, tasavvuf literatüründe kalp halleri, cezbe, vecd ve tecellî meselelerini müstakil bir risale halinde ele alan ilk ve en yetkin kaynaktır. Eser günümüze bütünüyle ulaşmamış olsa da, İmam Sülemî'nin Tabakât'ında, Kuşeyrî Risalesi'nde ve Serrâc'ın el-Lüma'ında geniş iktibaslarla aktarılmıştır.

Kitâbü'l-Vecd'de sâlikin kalbine ansızın inen ilahî vâridâtlar, gaybî fısıltılar ve ruhî sarsıntılar tahlil edilir. İbnü'l-A'râbî, vecdi 'kulun iradesi ve kesbi olmaksızın, sırf Hak Teâlâ'nın lütfuyla kalbe çarpan şimşek misali bir tecellî' olarak tanımlar. Bu tecellî karşısında sâlik ya yanıp kül olur ya da derin bir sekînet deryasına dalar.

İbnü'l-A'râbî, tasavvuf terminolojisine damga vuran üçlü bir tasnif geliştirmiştir: Tevâcüd, Vecd ve Vücûd. Bu üç merhale, sâlikin manevi tekâmül basamaklarını gösterir: 1. Tevâcüd: Kulun kendi gayret ve iradesiyle vecd halini celbetmeye çalışması, kalbini tefekküre ve hüzne zorlamasıdır. Bu, başlangıç (müptedî) halidir. 2. Vecd: İradenin aradan çıkıp, ilahî bir cezbenin kalbi istila etmesidir. Kul bu makamda acizdir, tecellînin ateşiyle sarsılır. Bu, orta (mutavassıt) haldir. 3. Vücûd: Vecd dalgalarının durulup, Mevcûd-i Hakîkî olan Allah Teâlâ'nın huzurunda kalbin mutlak bir sükûnet ve bekâya ermesidir. Bu, müntehîlerin makamıdır.

İbnü'l-A'râbî şöyle buyurur: 'Tevâcüd arayıştır, vecd bulma telaşıdır, vücûd ise Sevgili'nin huzurunda yok olup O'nunla bâkî kalmaktır.'

Semâ (ilahî nağmeleri, âyetleri ve şiirleri dinleme) meselesi, İbnü'l-A'râbî'nin üzerinde titizlikle durduğu bir diğer sahadır. O, semâyı nefsin hevasını tatmin eden müzikal bir eğlence değil; kalpte gizli duran ilahî aşk kıvılcımını tutuşturan bir 'tetikleyici' olarak görür.

Ona göre semâ ancak şu üç şartın tahakkuku ile caiz ve makbuldür: Zaman, Mekân ve İhvân. Mekân mâsivâdan uzak olmalı, zaman nefsin meşgalelerinden arınmış bulunmalı, ihvân ise dedikodudan uzak hakiki ehl-i dert olmalıdır. Nefsânî şehvetle dinlenen semâ haram, gafletle dinlenen mubah, Hakk'ın kelâmını ve cemâlini arzulayarak dinlenen semâ ise müstehaptır ve kalbi dirilten bir rahmet kapısıdır.

İbnü'l-A'râbî, sadece nazari tasavvufun değil, tasavvuf tarihçiliğinin de öncüsüdür. Kaleme aldığı 'Tabakâtü'n-Nüssâk' (Zâhidlerin Tabakaları), İslam dünyasında sûfiyye ricâlini tabakalar halinde kronolojik ve coğrafi tasnifle anlatan ilk eserlerden biridir. Kendisinden sonra gelen Ebû Nuaym el-İsfahânî'nin Hilyetü'l-Evliyâ'sına ve Sülemî'nin Tabakâtü's-Sûfiyye'sine zengin bir kaynak teşkil etmiştir.

Bu eserde İbnü'l-A'râbî, ilk asırlardan itibaren zühd ve takva yolunda can veren kutupların menkıbelerini, sözlerini ve hallerini senedleriyle kaydetmiş; tasavvufun hurafe değil, Asr-ı Saadet'ten tevarüs eden canlı bir ahlak zinciri olduğunu tevsik etmiştir.

İbnü'l-A'râbî'nin ömrünün otuz yılı aşkın bir kısmı Kâbe-i Muazzama'nın avlusunda geçmiştir. Haremeyn mücâvirliği, onun tasavvufî tecrübesine eşsiz bir derinlik katmıştır. O, Kâbe'yi sadece taştan ve örtüden ibaret bir bina değil; Arş-ı A'zam'ın yeryüzündeki gölgesi ve ilahî tecellîlerin odak noktası olarak temaşa etmiştir.

Kâbe etrafında yapılan her bir tavafı, arş etrafında dönen meleklerin tavafına benzetir. Hacerü'l-Esved'i istilâm etmeyi ise 'el-Yemînü'l-İlâhiyye' (Allah'ın yeryüzündeki ahit eli) ile bey'at tazelemek olarak şerh eder. Harem'deki gecelerinde sabahlara kadar süren münacatlarında Kâbe'nin ruhanî örtüsünün arkasındaki gayb nurlarını müşâhede etmiştir.

İbnü'l-A'râbî, kalp hallerinin mevsimler gibi sürekli tebeddül ettiğini bildirir. Kul bazen 'havf' (korku) ve 'kabz' (kalp daralması) cenderesine girer; bu hal nefsin şımarıklığını kıran ilahî bir terbiyedir. Bazen de 'recâ' (ümit) ve 'bast' (kalp genişlemesi) ferahlığına erer; bu hal de sâliki ümitsizlik bataklığından çekip çıkaran bir lütuftur.

O şöyle buyurur: 'Havf seni amel etmeye sevk eder, recâ ise amelinde devamlılık sağlar. İki kanadı eşit olmayan kuş uçamaz; havfı recâsına, recâsı havfına galip gelen kimse dengesini kaybeder.' Kâmil ârif, kabz halinde sabırla Hakk'ın celâline teslim olan, bast halinde ise edeple Hakk'ın cemâline şükredendir.

Muhaddis kimliği son derece kuvvetli olan İbnü'l-A'râbî, zahirî şeriat ölçülerini zedeleyen her türlü taşkınlığa karşı çıkmıştır. O, Cüneyd-i Bağdâdî mektebinin şu temel kaidesini Kâbe avlusunda talebelerine bizzat aşılamıştır: 'Bizim ilmimiz, Kitap ve Sünnet ile sımsıkı kayıtlıdır. Kur'an okumayan, hadis yazmayan ve fıkıh bilmeyen kimsenin peşinden gidilmez.'

Şeriatı bir kaleye, bâtınî hakikatleri ise o kalenin içindeki hazineye benzetir. Kalesi yıkılan bir şehrin hazinesi düşmanlar (şeytan ve nefis) tarafından derhal yağmalanır. Bu sebeple hakiki vecd, şeriat hükümlerine itaatteki hassasiyetle ölçülür.

Hicri 340 senesinde Mekke'de ebediyete irtihal eden Ebû Saîd İbnü'l-A'râbî, tasavvuf nazariyatında bir dönüm noktası olarak kalmıştır. İmam Kuşeyrî, meşhur Risale'sinde onun veciz sözlerini ve vecd tariflerini defalarca hürmetle nakleder. İmam Gazzâlî İhyâ'nın 'Semâ ve Vecd' bahsinde İbnü'l-A'râbî'nin tahlillerine dayanır.

O, aşk ile edebi, vecd ile fıkhı, cezbe ile teekkülü aynı potada eriten bir Haremeyn meşalesidir. Kitâbü'l-Vecd'in ruhu, asırlar boyunca İslam meşâyihinin kalbinde bir ilahî yangın ve sönmeyen bir hakikat kandili olarak yaşamaya devam etmektedir.