Ebû Saîd el-Hâdimî: el-Berîkatü'l-Mahmûdiyye, Ahlâk Metafiziği ve Kalp Hastalıkları Teşhis Külliyâtı

Ebû Saîd Muhammed b. Mustafâ el-Hâdimî, 18. yüzyıl Osmanlı coğrafyasının en büyük allâme, müfessir, muhaddis ve fakîhlerindendir. Konya'nın Hadim kazasında pederi Kara Hacı Mustafa Efendi'den ilk tahsilini almış, ardından İstanbul'a giderek devrin en büyük allâmelerinden mülâzemet almıştır. Payitahtın en yüksek ilmî payeleri kendisine teklif edilmesine rağmen memleketi Hadim'e dönerek orada kurduğu medresede binlerce talebe yetiştirmiştir. Hâdimî Medresesi, sadece fıkıh ve mantık değil; nefis terbiyesi, tasavvufî ahlâk ve kalp hekimliğinin merkezi haline gelmiştir.

16. asrın büyük müceddidi Takıyyüddîn İmam Birgivî'nin kaleme aldığı et-Tarîkatü'l-Muhammediyye, Kur'an ve Sünnet'e sımsıkı bağlı, bid'atlerden arınmış bir amelî ahlâk ve zühd manifestosudur. Ancak metnin vecizliği, fıkhî inceliklerin derinliği ve tasavvufî ıstılahların yoğunluğu, eseri sıradan okuyucular için kapalı kılmıştır. Pek çok ulema şerh yazmışsa da hiçbiri Hâdimî'nin 'el-Berîkatü'l-Mahmûdiyye'si kadar ihatalı, derin ve fıkhî-tasavvufî dengede zirveye ulaşamamıştır.

Hâdimî'nin bu muazzam eseri, İslâm ahlâk felsefesi ile Hanefî fıkhını ve Nakşibendî irfânını mükemmel bir terkipte birleştirir. Eserde her ahlâkî kavram evvela lügat, sonra fıkhî hüküm (farz, vacip, haram, mekruh), ardından tasavvufî hakikat ve nihayet kalp marazı yönünden incelenir. Dört büyük ciltten oluşan bu külliyât, Osmanlı ilmiye sınıfının başucu kitabı olmuş; kadılardan şeyhlere, müderrislerden sufilere kadar herkesin müracaat kaynağı kılınmıştır.

Hâdimî'ye göre insan iki cevherden mürekkeptir: Ceset ve Kalp (Ruh). Tıbb-ı cismanî bedenin hıltlarını ve azalarını tedavi ederken, Tıbb-ı Rûhânî kalbin hallerini ve melekelerini ıslah eder. Kalp manen hastalandığında Hakk'ı batıldan, hayrı şerden ayıramaz hale gelir. Kalbin en büyük illetleri; cehalet, şüphe, gaflet, şehvet ve gazabın aklı esir almasıdır. Hâdimî, her bir kalp hastalığının belirtilerini bir klinik hekim titizliğiyle tahlil eder.

Külliyâtın en can alıcı kısımları bu dört büyük kalp afetinin teşrih masasına yatırıldığı fasıllardır. 'Kibir', Hakk'ı inkâr ve insanları tahkir etmektir; ilacı, insanın menşei olan bir damla suyu ve sonu olan kara toprağı tefekkür etmesidir. 'Ucb', kulun kendi amelini ve faziletini kendinden bilip gururlanmasıdır; ilacı, her hayrın müstakil fâilinin Allah Teâlâ olduğunu müşahede etmektir. 'Riyâ', amele mahlûkatın rızasını ortak etmektir; 'Hased' ise Allah'ın bir kuluna verdiği nimeti kıskanıp onun yok olmasını temenni etmektir ki bu, Cenâb-ı Hakk'ın adalet ve taksimatına itiraz mânâsı taşır.

Hâdimî, 'Tûl-i emel'i (dünyada hiç ölmeyecekmiş gibi bitip tükenmez hırslar ve uzun emeller beslemeyi) insanın manevî basiretini kör eden bir zehir olarak tarif eder. Tûl-i emel insanı tövbeyi ertelemeye, ibadetleri savsaklamaya ve harama meyil göstermeye sevk eder. Bunun yegâne panzehiri ise 'Zikr-i Mevt' (ölümü sıkça hatırlamak) ve her nefesi son nefes bilerek yaşamaktır. Dünyayı kalbe koymak küfür ve nifak tohumu eker; dünyayı elde tutup kalbi Mevlâ'ya bağlamak ise hakiki takvadır.

Hâdimî, dilin cirminin küçük fakat cürmünün azim olduğunu vurgular. Dilin afetlerini sayarken gıybetin, nemîmenin (söz taşıyıcılık), iftiranın, kizbin (yalan) ve fuzûlî kelâmın hem dünyevî kul hakkı boyutunu hem de uhrevî azabını fıkhî ictihadlarla ortaya koyar. Bir müminin gıybetini etmek, onun ölü etini yemek mesabesindedir. Kalbin nurlanması ancak dilin zikrullah ve hayır kelâmı haricinde sükût etmesiyle kabildir.

Hâdimî'nin en büyük hizmeti, fıkıhçılar ile mutasavvıflar arasında zaman zaman baş gösteren ihtilafları ortadan kaldırmasıdır. O der ki: 'Şeriatsız hakikat zındıklıktır; hakikatsiz şeriat ise noksandır.' Zâhirî abdest bedeni necasetten temizlerken, bâtınî abdest kalbi mâsivâdan arındırır. Namazın kıyamı bedenin itaati ise, huşû ve hudû kalbin kıyamıdır. Fıkıh amelin sıhhatini, tasavvuf ise amelin ruhunu temin eder.

Hâdimî sadece bir ahlâk üstadı değil, aynı zamanda fıkıh metodolojisinin en büyük nazariyatçılarındandır. Kaleme aldığı 'Mecâmiu'l-Hakāik' adlı fıkıh usûlü eseri, Hanefî mezhebinin en muhkem kaidelerini veciz bir dille özetlemiş ve Osmanlı medreselerinde yüzyıllarca ders kitabı olarak okutulmuştur. Hâdimî, usûl-i fıkıhtaki lafız tahlillerini, kıyas ve istihsan kaidelerini ahlâkî hükümlerin istinbatında mükemmelen kullanmıştır.

Ebû Saîd el-Hâdimî, ardında bıraktığı Berîka ve Mecâmi gibi şaheserlerle İslâm düşüncesinin zirve şahsiyetlerinden biri olmuştur. Bugün modern psikolojinin ve psikoterapinin 'bilişsel çarpıtmalar', 'ego savunma mekanizmaları' ve 'narsisizm' adını verdiği pek çok psikolojik rahatsızlığı, Hâdimî asırlar evvel kalp marazları bağlamında teşhis etmiş ve ilahî şifa reçetelerini sunmuştur.