Ebû Nuaym el-İsfahânî ve Hilyetü'l-Evliyâ: Ashâb-ı Suffe, Tâbiîn Ârifleri, Zühd Tarihi ve Evliyâ Tabakatı Külliyatı

İslâm biyografi, hadis ve zühd edebiyatı tarihinin tartışmasız en büyük simalarından biri olan Ebû Nuaym Ahmed b. Abdillâh b. Ahmed el-İsfahânî (336-430 / 948-1038), İran'ın kadim ilim ve medeniyet merkezi İsfahan'da doğmuş ve orada vefat etmiştir. Henüz altı yaşındayken devrin en büyük muhaddislerinden hadis icazeti almış, ömrünü hadis-i şeriflerin ve selef âriflerinin menkıbelerini cem etmeye adamıştır.

Ebû Nuaym, hadis ricâlinde 'Hâfız' (yüz bin hadisi senedi ve metniyle ezbere bilen) mertebesine erişmiş sika bir imâmdır. Zehebî onun hakkında: 'İsfahan'ın muhaddisi, asrın hücceti, ilim deryası' derken; İbnü'l-Esîr onu 'Hadis hafızlarının önderi' olarak zikreder.

Ebû Nuaym'ın yaşadığı IV. ve V. hicrî asırlar, tasavvufun müstakil bir ilim dalı olarak teşekkül ettiği; ancak bir yandan da bazı zâhir uleması tarafından 'bid'at' olmakla itham edildiği kritik bir geçiş dönemiydi. İşte Ebû Nuaym, telif ettiği anıtsal eseriyle tasavvuf ve zühdün doğrudan Asr-ı Saadet'ten, Ashâb-ı Kirâm'ın ve bizzat Rasûlullah'ın (s.a.v.) sünnetinden neş'et ettiğini cerhedilemez senedlerle ispatlamıştır.

Ebû Nuaym'ın on koca ciltten müteşekkil başyapıtı Hilyetü'l-Evliyâ ve Tabakātü'l-Asfiyâ (Evliyânın Ziyneti ve Seçkinlerin Tabakaları), İslâm irfan tarihinin ilk ve en kapsamlı ansiklopedisidir. Eser, yaklaşık sekiz yüz civarında peygamber, sahabî, tâbiîn, tebe-i tâbiîn ve ilk dönem sûfîsinin hayatını, ibadet hallerini, hikmetli sözlerini ve rivayet ettikleri hadisleri müsned olarak (kesintisiz sened zincirleriyle) kaydeder.

Eserin telif sebebi şudur: Devrin bazı dar görüşlü zâhir ehlince 'Sûfîlik İslâm dışı bir cereyandır' iddiası ortaya atılmıştı. Ebû Nuaym bu iddiayı kökünden çökertmek için kaleme sarılmış; İslâm tasavvufunun ilk önderlerinin bizzat Hulefâ-yi Râşidîn, Ehl-i Beyt ve Ashâb-ı Suffe olduğunu hadis metodolojisiyle tescillemiştir.

Eser öyle bir hürmet ve kabul görmüştür ki, İbnü'l-Cevzî onun muhtasarı mahiyetinde Sıfatü's-Safve'yi yazmış; Kuşeyrî, Herevî, Gazzâlî ve İbnü'l-Arabî gibi bütün sonraki nesiller Hilye'yi ana müracaat menbaı kılmışlardır.

Ebû Nuaym eserine mutasavvıfların hayatıyla değil; doğrudan doğruya Dört Büyük Halife ve cennetle müjdelenen sahabîlerle başlar. Bu, metodolojik olarak muazzam bir mesajdır: Hakiki zühd, hilâfet ve cihad ile cem olan takvâdır.

1. Hz. Ebû Bekir es-Sıddîk (r.a.): Ebû Nuaym onu 'Hafî Zikrin ve Sadakat Makamının Kutbu' olarak tanıtır. Malının tamamını Allah yolunda infak eden, ciğerinden takvâ kokusu tüten Sıddîk-ı Ekber. 2. Hz. Ömer b. el-Hattâb (r.a.): 'Adalet ve Havf (Allah Korkusu) Heykeli'. Yamalı cübbesiyle Bizans ve Sasani krallarını titreten, geceleri tebaasının derdiyle sokaklarda ağlayan Emîrü'l-Mü'minîn. 3. Hz. Osmân b. Affân (r.a.): 'Hayâ, Cûd ve Seher İbadetinin Sultanı'. Kur'ân'ı cem eden ve mushaf başında şehadete eren zü'n-nûreyn. 4. Hz. Alî b. Ebî Tâlib (k.v.): 'İlim Şehrinin Kapısı, Fütüvvet ve Hikmet Menbaı'. Bütün tasavvuf silsilelerinin bağlandığı velâyet şahı.

Hilyetü'l-Evliyâ'nın en mufassal ve kıymetli bölümlerinden biri 'Ashâb-ı Suffe' tabakatıdır. Mescid-i Nebevî'nin sofasında ikamet eden, dünya metaından tamamen soyunup kendilerini Kur'ân talimine, ilme ve ibadete adayan bu seçkin sahabîler topluluğu, tasavvuf mektebinin tarihî çekirdeğidir.

Ebû Nuaym başta Ebû Hüreyre, Ebû Zer el-Gıfârî, Bilâl-i Habeşî, Ammâr b. Yâsir, Selmân-ı Fârisî, Mikdâd b. el-Esved ve Huzeyfe b. el-Yemân olmak üzere yüzü aşkın Suffe ashabının hayatını nakleder.

Onların yamalı elbiseleri, açlıktan karınlarına bağladıkları taşlar, seherlerdeki gözyaşları ve Rasûlullah'ın (s.a.v.) onlara olan muhabbeti tafsilatla anlatılır. Ebû Nuaym der ki: 'Sûfî lafzının menşei ister safâdan, ister saff-ı evvelden gelsin; onların ahlâkî numunesi tartışmasız Suffe ashabıdır.'

Ebû Nuaym, Ehl-i Beyt-i Mustafâ'ya eserinde muazzam bir ehemmiyet atfeder. Hz. Fâtımatü'z-Zehrâ'dan başlayarak Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin efendilerimizi; ardından Ali Zeynelâbidîn, Muhammed el-Bâkır ve Câfer-i Sâdık hazretlerini en derin zühd ve irfan vasıflarıyla şerh eder.

İmam Ali Zeynelâbidîn'in Kerbelâ faciasından sonraki kırk yıllık secdeleri, sırtında gece karanlığında Medine fukarasına taşıdığı un çuvallarının bıraktığı nasırlar ve Sahîfe-i Seccâdiyye'deki münacatları gözler önüne serilir.

Kezâ İmam Câfer-i Sâdık'ın zâhirî fıkıh ile bâtınî hakikatleri nefsinde cem eden rehberliği, Ebû Nuaym'ın kaleminde Sünnî-Tasavvufî omurganın temel taşı olarak resmedilir.

Sahâbe neslinin ardından gelen Tâbiîn zâhidleri, Hilye'nin en zengin fasıllarını teşkil eder: 1. Üveys el-Karanî (Veysel Karanî): Rasûlullah'ı (s.a.v.) cismen görmediği halde ruhanî râbıtayla 'Hayru't-Tâbiîn' derecesine eren ihlas kahramanı. 2. Hasan-ı Basrî: Basra kürsülerinden ümmete ahiret h hüznünü, muhasebeyi ve takvâyı haykıran, tasavvuf tarikatlarının müşterek piri. 3. Saîd b. el-Müseyyeb: Medine fıkhının ve zühdünün kutbu; zalim sultanlara boyun eğmeyen vakar abidesi. 4. Âmir b. Abdikays ve Ebû Müslim el-Havlânî: Geceleri kâim, gündüzleri sâim Şam zâhidleri.

Ebû Nuaym, bu büyük zâtların sadece birer münzevi değil; cemiyetin ahlâkî vicdanı ve adaletin bekçileri olduklarını vukûfla ortaya koyar.

Hilyetü'l-Evliyâ, tasavvuf sosyolojisi ve tarihi açısından da eşsiz bir vesikadır. Eser, hicrî II. ve III. asırlarda İslâm coğrafyasındaki farklı zühd havzalarını gözler önüne serer: * Basra Mektebi: Havf (Allah korkusu), hüzün, gözyaşı ve nefis muhasebesi (Hasan-ı Basrî, Râbiatü'l-Adeviyye). * Kûfe Mektebi: Zühd, fıkıh, edep ve tefekkür (İbrâhim en-Nehaî, Süfyân es-Sevrî). * Medine Mektebi: Sünnete tam ittiba ve takvâ (Saîd b. el-Müseyyeb, İmam Mâlik). * Horasan ve Belh Mektebi: Terk-i dünya, melâmet, tevekkül ve fütüvvet (İbrâhim b. Edhem, Şakîk-i Belhî). * Bağdat Mektebi: Marifetullah, tevhid, fenâ ve bekâ (Marûf-i Kerhî, Serî es-Sakatî, Cüneyd-i Bağdâdî).

Ebû Nuaym her bir mektebin mümessillerini kendi bağlamında tahlil ederek aralarındaki meşrep zenginliğini sergiler.

Eserin son ciltleri, tasavvufun ıstılahî mânâda billurlaştığı devrin büyük kurucularına tahsis edilmiştir: * Zünnûn-ı Mısrî: Marifet ve muhabbet dilini ilk konuşan, sembolik irfanın piri. * Bâyezîd-i Bistâmî: Sekr, fenâ ve şatahat hallerinin en yüksek tecelligâhı. * Seyyidü't-Tâife Cüneyd-i Bağdâdî: Sahv (uyanıklık), şer'î istikamet ve dengeli tasavvufun mimarı. * Ebû Saîd el-Harrâz ve Hallâc-ı Mansûr: Fenâ ve bekâ hakikati.

Ebû Nuaym bu zâtların sözlerini naklederken arkasındaki zâhirî isnadları tek tek sıralar; böylece tasavvufî kelâmın kulaktan dolma dedikodulardan değil, sahih senedli ruhanî miraslardan ibaret olduğunu tesciller.

Hilyetü'l-Evliyâ, telif edildiği andan itibaren İslâm dünyasında el üstünde tutulmuştur. İbn Asâkir'in Târîhu Dımaşk'ı ve Hatîb el-Bağdâdî'nin Târîhu Bağdâd'ı gibi dev eserler Hilye'nin metodolojisinden beslenmiştir.

Bununla birlikte İbnü'l-Cevzî ve İbn Kesîr gibi bazı münekkitler, Ebû Nuaym'ın esere zayıf ve mevzû (uydurma) bazı menkıbeleri ve zühd hadislerini de almış olmasını tenkit etmişlerdir. Lakin Hâfız Zehebî ve İbn Hacer el-Askalânî, Ebû Nuaym'ı savunarak derler ki: 'Ebû Nuaym her bir rivayetin senedini zikretmiştir. Hadis usulünde senedi zikreden müellif, mesuliyeti ehline havale etmiş sayılır.' Eser, barındırdığı nâdir hadis rivayetleriyle aynı zamanda devasa bir hadis külliyatıdır.