Ebû Nuaym el-İsfahânî: Delâilü'n-Nübüvve, Şemâil ve Hissî-Manevî Mucizeler Külliyâtı

Hicrî dördüncü asrın sonları ve beşinci asrın başlarında İslâm dünyasının en büyük hadis hâfızlarından, ricâl otoritelerinden ve tasavvuf tarihçilerinden biri şüphesiz Ebû Nuaym el-İsfahânî (Ahmed b. Abdillâh b. Ahmed el-Mihrânî, 336-430 / 948-1038) idi. On ciltlik abidevi Hilyetü'l-Evliyâ şaheseriyle sûfiyye ve ashab tabakatını ölümsüzleştiren bu ulu imam, aynı zamanda İslâm akaidinin en hayati rüknü olan nübüvvet bahsinde eşsiz bir başyapıt kaleme almıştır.

Ebû Nuaym, hadis tahsili için İsfahan, Bağdat, Kûfe, Basra ve Nişabur meclislerini dolaşmış, asrının en muteber hocalarından yüz binlerce rivayet dinlemiştir. Zehebî onun hakkında: 'İsnat ilminde zamanının ferîdi, hadis hıfzında ve rical tahlilinde hüccet, takva ve zühdde numune bir zâttı' der. Onun ilimdeki bu müstesna mevkii, kaleme aldığı Delâilü'n-Nübüvve adlı eserinde en yüksek derecesine ulaşmıştır.

Eser, İslâm coğrafyasında felsefe ve mülhid cereyanların nübüvvet kurumunu akılcı veya tabiatçı izahlarla gölgelemeye çalıştığı bir devirde; Hz. Muhammed Mustafa'nın (s.a.v.) risaletini hem aklî burhanlarla hem de binlerce sahih isnadlı hissî, manevî ve ahlakî mucizeyle ispat eden sarsılmaz bir kale olmuştur.

Ebû Nuaym'ın Delâilü'n-Nübüvve'si, İslâm siyer ve kelâm edebiyatında 'Delâil' türünün en kapsamlı ve en mutemet iki kurucu klasiğinden biridir (İmam el-Beyhakî'nin aynı isimli eseriyle birlikte). Müellif eserine yazdığı mukaddimede, kitabın yazılış gayesini şüpheleri izale etmek, müminlerin iman ve yakînini tahkim etmek ve Resûlullah'ın kâinattaki eşsiz mevkiini nasslarla tevsik etmek olarak açıklar.

Eserin metodolojisi, her bir başlığı önce Kur'an âyetleriyle temellendirmek, ardından o başlık altındaki hadisleri muttasıl isnat zincirleriyle nakletmektir. Ebû Nuaym, hadislerin sıhhat derecesini gözetmiş, meşhur ve mütevatir rivayetleri öne çıkarmış; kıssaların psikolojik ve sosyolojik zeminini de ihmal etmemiştir.

Eserde mucizenin tanımı ve mahiyeti kelâmî bir titizlikle ortaya konur: Mucize; peygamberlik iddiasında bulunan zâtın elinde, iddiaya uygun olarak, benzeri getirilemeyecek tarzda (meydan okuma / tebaddi eşliğinde) ve tabiat kanunlarını aşarak zuhur eden ilahî fiildir. Ebû Nuaym, bu eseriyle siyer ilmini basit bir biyografi olmaktan çıkarıp peygamberliğin ontolojik ve metafizik deliller meşherine dönüştürmüştür.

Delâilü'n-Nübüvve'nin en büyüleyici fasıllarından biri, peygamberlikten önceki olağanüstü hadiselerin incelendiği İrhâsât bölümüdür. Ebû Nuaym, Hz. Âdem'in alnındaki Nûr-ı Muhammedî'den başlayarak, nesilden nesile intikal eden o mukaddes emanetin seyrini anlatır.

Peygamber Efendimiz'in dünyayı teşrif ettiği gece vuku bulan kozmik hadiseler eserde tafsilatıyla yer alır: Sasani İmparatorluğu'nun sembolü olan Medâin'deki Kisrâ sarayının on dört sütununun çatırdayarak yıkılması, bin yıldır sönmeyen Mecûsî ateşgedelerin sönmesi, Sâve gölünün bir gecede kuruması ve Kâbe'deki putların yüzüstü devrilmesi. Bütün bunlar, şirk ve zulüm imparatorluklarının yıkılıp tevhid nizamının doğacağını müjdeleyen semavi işaretlerdir.

Çocukluk devresinde göğsünün melekler tarafından yarılıp kalbinin zemzemle yıkanması (Şakk-ı Sadr), amcasıyla çıktığı Şam kervanında bulutun onu daima gölgelemesi ve Rahip Bahîrâ'nın peygamberlik mührünü (Hâtem-i Nübüvvet) teşhis edip ikazda bulunması gibi hadiseler de isnadlarıyla tahlil edilir.

Ebû Nuaym, Kur'an-ı Kerîm'in 'Onlar yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı buldukları o ümmî peygambere uyarlar' (A'râf, 157) âyetinden hareketle, önceki kutsal metinlerdeki nebevî müjdeleri geniş bir fasılda inceler.

Müellif, İslâm'ı seçmiş olan Abdullah b. Selâm, Kâ'b el-Ahbâr ve Selmân-ı Fârisî gibi ehl-i kitap âlimlerinin bizzat kendi ağızlarından naklettikleri şehadetleri toplar. Tevrat'ta geçen 'Fârân dağlarından parlayan nur', Hz. Peygamber'in fiziki vasıfları, sert ve kaba olmayışı, çarşılarda bağırmayışı ve kötülüğe kötülükle değil af ve ihsanla mukabele edeceği gibi vasıfların Tevrat metinlerindeki karşılıklarını sergiler.

İncil'de Hz. Îsâ'nın geleceğini müjdelediği Faraklit (Tesellici / Ahmed / Övülmüş Olan) bahsi, Ebû Nuaym tarafından Grekçe ve Süryanice asıllarıyla mukayese edilerek şerhedilir. Bu tespitler, İslâm'ın birdenbire zuhur etmiş bir bid'at değil; bütün peygamberler silsilesinin binlerce yıldır beklediği ve müjdelediği ilahî vaadin tamamlanışı olduğunu açıkça ortaya koyar.

Ebû Nuaym, Delâil'inde Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) mübarek hayatı boyunca bizzat sahabenin gözleri önünde cereyan etmiş yüzlerce hissî mucizeyi müstakil fasıllarda tasnif etmiştir. Bunların başında Mekke müşriklerinin talebi üzerine vuku bulan Şakk-ı Kamer (Ayın Yarılması) gelir.

Müellif; Tebük ve Hudeybiye gazvelerinde ordunun susuzluktan helak olmak üzere olduğu anlarda, Resûlullah'ın mübarek parmaklarının arasından pınarlar gibi suların fışkırmasını, binlerce askerin ve atın bu sudan doyasıya içip kaplarını doldurmasını mütevatir rivayetlerle ispat eder. Bir avuç yemeğin yüzlerce kişiyi doyurması (kesret-i taâm), zehirli koyun budunun dile gelip 'Beni yeme, ben zehirliyim' diye haber vermesi de bu cümledendir.

Ayrıca mescitte yeni minber yapılınca Peygamberimiz'in terk ettiği kuru hurma kütüğünün (Hannâne) deve iniltisi gibi feryat edip ağlaması ve ancak Resûlullah'ın ona sarılıp teselli etmesiyle susması hadisesi; cansız zannedilen maddenin dahi nebevî nura olan aşkını ve şuurunu gösteren muazzam bir ibret levhasıdır.

Ebû Nuaym, bütün hissî mucizeleri naklettikten sonra, nübüvvetin en muazzam, en ebedî ve baki mucizesinin Kur'an-ı Kerîm olduğunu teyit eder. Zira hissî mucizeler sadece o an orada bulunan muayyen bir topluluğun şahitliğinde vuku bulup tarihe mal olmuştur; Kur'an ise kıyamete kadar her asrın insanına doğrudan hitap eden diri bir mucizedir.

Müellif, Kur'an'ın 'tehaddî' (meydan okuma) âyetlerini şerheder: Bütün insanlık ve cinler bir araya gelse, Kur'an'ın benzeri bir âyet veya sûre getiremezler. Cahiliye devrinin o kabileleri büyüleyen şairleri ve hatipleri, Kur'an'ın nazmı, ahengi, hakikatleri ve gaybî haberleri karşısında acziyet içinde dillerini yutmuşlardır.

Ebû Nuaym'a göre Kur'an'ın i'câzı; sadece edebî güzelliğinde değil, insanın kalbini ve ahlakını dönüştürme gücünde, getirdiği evrensel adalet nizamında ve hiçbir beşer aklının erişemeyeceği hikmet derinliğindedir. O, zaman ihtiyarladıkça gençleşen tek mucizedir.

Delâilü'n-Nübüvve'nin en hayret verici bölümlerinden birini de Resûlullah'ın (s.a.v.) bizzat Cenâb-ı Hakk'ın bildirmesiyle geleceğe dair haber verdiği yüzlerce gaybî vukuat teşkil eder. Ebû Nuaym bu ihbarları tek tek kaydeder.

Mekke'de henüz avuç içi kadar bir Müslüman topluluk zulüm altındayken Kisrâ ve Kayser'in hazinelerinin fethedileceğini, Kisrâ'nın bileziklerinin Sürâka b. Mâlik'e takılacağını haber vermesi ve bunun aynen Hz. Ömer devrinde tahakkuk etmesi; kızı Fâtıma'ya ailesinden kendisine ilk kavuşacak kişinin kendisi olacağını fısıldaması; Hz. Osman'ın şehit edileceğini, Hz. Ali ile Talha ve Zübeyr arasında cereyan edecek Cemel vakasını haber vermesi bu nebevî gayb pencerelerindendir.

Ayrıca Kostantiniyye'nin (İstanbul) fethedileceğini ve o fethi gerçekleştirecek kumandan ile askerin ne güzel olduğunu beyan buyurması; âhir zamanda çıkacak ilhad akımlarını, cehaletin artışını ve Deccâl fitnesini tasvir etmesi; onun doğrudan kâinatın Hâlıkı tarafından bilgilendirildiğinin şüphe götürmez şahitleridir.

Ebû Nuaym'a göre Peygamber Efendimiz'in bizzat kendi ahlakı ve şahsiyeti, bütün mucizelerden daha tesirli bir nübüvvet burhanıdır. Kur'an-ı Kerîm'in 'Şüphesiz sen yüce bir ahlak üzeresin' (Kalem, 4) tezliyesini taşıyan Resûl-i Ekrem'in şemâili, eserin en nurlu faslını oluşturur.

Hz. Ali ve Hind b. Ebî Hâle'nin meşhur şemâil tasvirleri nakledilir: Mübarek yüzünün dolunay gibi parlaması, orta boylu, geniş omuzlu, nûrânî simalı oluşu; yürürken yokuştan inercesine vakur ve hızlı adımları; kimsenin sözünü kesmeyişi, fakirlerin davetine icabet etmesi, çocukların başını okşaması ve hayatı boyunca kimseden şahsi bir intikam almayışı.

Mekke'nin fethi günü, kendisine yirmi yıl boyunca her türlü işkenceyi yapmış olan Mekke müşriklerine: 'Bugün size kınama yoktur; gidiniz, hepiniz serbestsiniz!' diyerek umumi af ilan etmesi, beşeriyet tarihinde benzeri olmayan bir hilm ve merhamet zirvesidir. Bu ahlakı gören insaf sahibi her akıl, onun hak peygamber olduğunu tereddütsüz ikrar etmiştir.

Ebû Nuaym, kitabının son kısımlarında son derece özgün bir kelâmî mukayese faslı açar: Cenâb-ı Hakk'ın geçmiş peygamberlere lütfettiği hiçbir mucize ve fazilet yoktur ki, aynısı veya daha üstünü Hâtemü'l-Enbiyâ Hz. Muhammed'e (s.a.v.) verilmiş olmasın.

Hz. Mûsâ'nın taştan on iki pınar fışkırtması bir mucizedir; lakin et ve kemikten ibaret insan parmakları arasından suların fışkırması çok daha harikuladedir. Hz. Îsâ'nın ölüleri diriltmesi muazzamdır; lakin ağaç kütüğünün ağlaması, çakıl taşlarının tesbih etmesi ve zehirli etin konuşması gibi cemadatın nutka gelmesi daha büyük bir lütuftur. Hz. İbrâhîm'in ateşten kurtulması bir halîliyet nişanesidir; Mirac gecesinde Sidretü'l-Müntehâ'yı aşıp Kâb-ı Kavseyn tecellîsine mazhar olmak ise habîbiyet makamının mutlak zirvesidir.

Bu tahliller, İslâm ümmetinin peygamberler arasındaki derece farkını teslim ederken, Hz. Muhammed'in bütün kâinatın yaratılış gayesi ve peygamberlik zincirinin mühürleyici incisi olduğu hakikatini kalplere nakşeder.

Ebû Nuaym el-İsfahânî hicrî 430 senesinde doksan dört yaşında İsfahan'da vefat ettiğinde, İslâm kütüphanesine sadece bir kitap değil, nübüvvet kalesinin fethedilemez burçlarını hediye etmiştir.

Onun Delâilü'n-Nübüvve'si, hemen ardından gelen İmam el-Beyhakî'nin aynı adlı devasa eserine, Kādî İyâz'ın meşhur eş-Şifâ bi-Ta'rîfi Hukûkı'l-Mustafâ'sına, İbn Kesîr'in el-Bidâye'deki siyer cildine ve Celâleddin es-Süyûtî'nin el-Hasâisü'l-Kübrâ'sına ana kaynaklık etmiştir. İslâm dünyasında yazılan hiçbir siyer veya şemâil kitabı, Ebû Nuaym'ın rivayet ve tahlillerinden müstağni kalamamıştır.

Ebû Nuaym'ın mirası; aklın, naklin, tarihin ve ahlakın birleşerek Hz. Peygamber'in hakkaniyetini nasıl güneş gibi aşikâr kıldığının muhteşem bir şahididir. Bu külliyât, Resûlullah'a duyulan aşk ve muhabbeti sadece hissi bir coşku olmaktan çıkarıp sarsılmaz bir ilim ve yakîn kalesine dönüştürmüştür.