Ebû Medyen el-Gavs: Mağrib İrfânı, Ünsü'l-Vahîd ve Şâzelîlik Pîri Külliyâtı
Şeyh-i Ekber İbnü'l-Arabî'nin 'Manevi Üstadım' Dediği Mağrib Kutbu Ebû Medyen Şuayb b. el-Hüseyin el-Ensârî; Ünsü'l-Vahîd, Bidayetü'l-Mürîd ve Endülüs-Kuzey Afrika İrfan Köprüsü Üzerine 10 Fasıllık Monografi.
FASIL I: İşbîliye'den Bicâye ve Tilimsân'a: Ebû Medyen el-Gavs'ın Çileli ve Bereketli Hayatı
Kuzey Afrika ve Endülüs tasavvufunun 'Şeyhü'l-Meşâyih'i (Şeyhlerin Şeyhi) ve 'Gavs'ı olarak kabul edilen Ebû Medyen Şuayb b. el-Hüseyin el-Ensârî (509-594 / 1115-1198), İspanya'nın Cantillana (Kanteniyâne) kasabasında yoksul bir ailenin yetim çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. Çocukluğunda dokumacılık yaparak geçimini sağlayan Ebû Medyen, içindeki ilim ve irfan ateşiyle İşbîliye'ye (Sevilla), oradan da Fas'ın ilim merkezi Karaviyyîn'e hicret etmiştir. Fas'ta Ebû Ya'zâ el-Yelnûrî ve Ali b. Hırzihim gibi büyük velilerin terbiyesinden geçen Ebû Medyen, hem fıkıh ve hadis ilimlerinde derinleşmiş hem de Atlas Dağları'nda riyâzet ve mücâhede ile nefis mertebelerini aşmıştır. Daha sonra hacca giderek Mekke'de Abdülkādir-i Geylânî hazretleriyle mülâki olmuş, ondan tarikat hırkası ve feyz alarak Doğu ile Batı İslâm tasavvufunu şahsında mezcetmiştir. Cezayir'in Bicâye (Bougie) şehrine yerleşerek binlerce talebe yetiştirmiş, vefatında ise Tilimsân yakınlarındaki el-Ubbâd köyünde sırlanmıştır.
FASIL II: Ünsü'l-Vahîd ve Bidayetü'l-Mürîd: Yalnızlıkta Hak ile Ünsiyet Kurma Sanatı
Ebû Medyen'in irfânî doktrinini özetleyen en mühim risalelerinden biri 'Ünsü'l-Vahîd ve Nüzhetü'l-Mürîd'dir (Yalnız Kişinin Hak ile Dostluğu ve Müridin Manevi Gezintisi). Ebû Medyen'e göre hakiki derviş, halkın arasında bulunurken bile kalbiyle Hak ile halvette olan kimsedir. 'Ünsiyet' (Allah ile yakınlık ve dostluk), nefsin korku ve vehimlerden arınarak ilâhî cemâl tecellîleriyle huzur bulmasıdır. 'Bidayetü'l-Mürîd' risalesinde ise dervişliğe ilk adım atan bir sâlikin uyması gereken yedi esası vazeder: Doğruluk (sıdk), tövbe, zühd, tevekkül, kanaat, uzlet ve dâimî zikir. Ebû Medyen şöyle der: 'Sâlikin alâmeti, kalbinde Allah'tan başka hiçbir şeye yer kalmamasıdır.'
FASIL III: Şeyh-i Ekber İbnü'l-Arabî ile Manevi İrtibat ve Fütûhât'taki Yeri
Şeyhü'l-Ekber Muhyiddîn İbnü'l-Arabî, meşhur şaheseri el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye'de ve Rûhu'l-Kuds'te Ebû Medyen el-Gavs'tan 'Şeyhimiz, üstadımız, imamımız ve asrın kutbu' diyerek sitayişle bahseder. İbn Arabî, Ebû Medyen ile fiziksel olarak bizzat karşılaşmamış olsa da, onun talebeleri vasıtasıyla ve berzah/misâl âlemindeki ruhanî irtibatıyla ondan feyz aldığını beyan eder. İbn Arabî şöyle yazar: 'Ebû Medyen öyle bir makamdaydı ki, bir kimse onun huzuruna girdiğinde kalbindeki bütün vesveseler silinir, sadece Allah aşkı kalırdı.' Ebû Medyen'in 'Kimin kalbinde dünya arzusu varsa o hür değildir' ve 'Hakikate eren kimse için ne gam vardır ne keder' sözleri, İbn Arabî'nin vahdet-i vücûd ontolojisinde derin yankılar uyandırmıştır.
FASIL IV: Şâzeliyye Tarîkatinin Ana Menbaı: İbn Meşîş ve Ebü'l-Hasan eş-Şâzelî'ye Ulaşan Silsile
İslâm dünyasının en yaygın ve tesirli tarikatlarından biri olan Şâzeliyye'nin kurucu pîri Ebü'l-Hasan eş-Şâzelî ve onun büyük mürşidi Kutbü'l-Aktâb Abdüsselâm b. Meşîş, manevi feyz ve usullerini doğrudan Ebû Medyen el-Gavs'a dayandırırlar. İbn Meşîş, Ebû Medyen'in talebesi Abdurrahman el-Medenî ez-Zeyyât'tan feyz almış; Ebü'l-Hasan eş-Şâzelî ise Ebû Medyen'in şu temel prensibini tarikatının şiarı edinmiştir: 'Gözün gördüğü, kulağın duyduğu her şeyde Hakk'ın nûrunu müşâhede etmek ve sebeplere takılmadan Müsebbib'e dayanmak.' Şâzeliyye'nin dilencilik ve pejmürdelik yerine vakur bir çalışma, temiz giyim ve kalbî fakrı önceleyen çizgisi, Ebû Medyen'in fütüvvet mektebinden doğmuştur.
FASIL V: Tevekkül, Tecerrüd ve Fakr Fıkhı: Dünyadan Kalben El Çekip Hakk'a İtimat
Ebû Medyen'in tasavvuf anlayışında 'Tevekkül' ve 'Tecerrüd' kuru bir laftan ibaret değildir; hayatın her anına sinmiş canlı bir teslimiyettir. O, Bicâye'de talebelerine ders verirken asla geleceğe dair erzak biriktirmez, ertesi güne yiyecek bırakmazdı. Kendisine 'Yarın için ne yiyeceğiz?' diye sorulduğunda tebessüm eder ve: 'Yarının Rabbine yarının rızkını sormak edepsizliktir; O yarını yaratırsa rızkını da beraberinde halk eder' buyururdu. Ancak bu tevekkül, tembellik değil; elin kârda, kalbin Yâr'da olmasıdır. O, dervişlerin başkalarına yük olmasını şiddetle yasaklar, helal lokma için alın teri dökmeyi emrederdi.
FASIL VI: Kudüs Gazvesi ve Selâhaddîn Eyyûbî ile Beraberlik: Mescid-i Aksâ Vakıfları ve Mağrib Mahallesi
Ebû Medyen yalnız zaviyesinde tesbih çeken bir sûfî değil; İslâm coğrafyasının dertleriyle dertlenen mücâhid bir önderdir. Selâhaddîn-i Eyyûbî 1187 yılında Kudüs'ü Haçlı işgalinden kurtarmak için sefere çıktığında, Ebû Medyen Mağrib diyarından yüzlerce talebesi ve müridiyle birlikte Kudüs cihadına iştirak etmiştir. Hıttîn Savaşı'nda ve Kudüs'ün fethinde bizzat çarpışmış, bu muharebelerde bir elini kaybederek gazi olmuştur. Selâhaddîn Eyyûbî, Ebû Medyen'in ve Mağribli dervişlerin bu fedakarlığına şükran nişanesi olarak Mescid-i Aksâ'nın Burak Duvarı bitişiğindeki alanı 'Hâretü'l-Megāribe' (Mağribliler Mahallesi) olarak Ebû Medyen vakfına bağışlamıştır. Bu vakıf, asırlarca Mağribli hacıların ve dervişlerin Kudüs'teki manevi kalesi olmuştur.
FASIL VII: Hikmetli Kasideler ve Şiirler: 'Mâ Lezzeti'l-Îş İllâ Suhbetü'l-Fukarâ' Şerhi
Ebû Medyen, Arap tasavvuf şiirinin en zarif kasidelerini nazmetmiş bir aşk şairidir. Onun dillerden düşmeyen meşhur kasidesi 'Mâ lezzeti'l-îşi illâ suhbetü'l-fukarâ / Hümüs-selâtînü ve's-sâdâtü ve'l-ümerâ' (Hayatın lezzeti ancak fukarâ [Hak dervişleri] ile sohbet etmektedir; asıl sultanlar, efendiler ve emirler onlardır) beytiyle başlar. Bu kasidede dervişliğin edepleri bir bir sayılır: Kusurları örtmek, nefsi küçük görmek, ihvânın hizmetine koşmak, Hak huzurunda edeple durmak ve varlık davasından vazgeçmek. Bu kaside, Kuzey Afrika semâ meclislerinden Osmanlı tekkelerine kadar bütün İslâm dünyasında bestelenmiş ve coşkuyla okunmuştur.
FASIL VIII: Hırka-i İrfan ve Müridin Edepleri: Nefis Tezkiyesinin İnce Sırları
Ebû Medyen'e göre mürid, şeyhinin huzurunda gassâl elindeki meyyit gibi değil; basiret sahibi bir cerrahın önündeki şuurlu hasta gibi olmalıdır. Şeyh bir hekimdir; müridin nefis hastalığını teşhis eder ve ona uygun zikir ve riyâzet ilacını verir. Müridin üç büyük düşmanı vardır: Çok konuşmak, çok yemek ve çok uyumak. Bu üç afetin ilacı ise sükût, oruç ve seher vakti teheccüddür. Ebû Medyen şöyle öğütler: 'Sana kötülük edene iyilikle mukabele et; seni mahrum bırakana ihsanda bulun; seninle alakasını kesene sen sıla-i rahim yap. Dervişliğin hırkası yünden değil, bu nebevî ahlâktan dokunur.'
FASIL IX: Mağrib ve Endülüs Coğrafyasının Manevi Şahsiyeti ve Ebû Medyen'in Türbe-i Şerîfi
Ebû Medyen, dönemin Muvahhidûn sultanı Ya'kūb el-Mansûr tarafından şöhretinden ve halk üzerindeki nüfuzundan çekinilerek başkent Merakeş'e çağrılmış; ancak o yolda iken Tilimsân yakınlarındaki Yusr vadisinde Hakk'a yürümüştür. Vefat etmeden önce 'İşte menzil burasıdır, Rabbime kavuşuyorum' demiş ve el-Ubbâd'da defnedilmiştir. Merakeş sultanları daha sonra nedamet getirerek onun kabri üzerine muazzam bir katedral-zaviye ve cami inşa etmişlerdir. Bugün Cezayir'in Tilimsân şehrindeki 'Sîdî Bumediyen' türbesi, Kuzey Afrika'nın en büyük manevi ziyaretgâhlarından biridir. O, Mağrib toprağını İslâm irfanının sönmez bir meşalesi haline getirmiştir.
FASIL X: Doğu ile Batı İslam Dünyasını Birleştiren Manevi Mimarlık
Ebû Medyen el-Gavs'ın tarihî büyüklüğü, Doğu İslâm dünyasının (Bağdat, Nişabur, Horasan) tasavvufi derinliği ile Batı İslâm dünyasının (Endülüs, Fas, Cezayir, Tunus) fıkhî ve ahlâkî disiplinini tek bir potada eritebilmiş olmasındadır. Abdülkādir-i Geylânî ile buluşması, Doğu ile Batı arasındaki ruhanî köprünün kurulmasıdır. Günümüzde de Doğu ve Batı medeniyetleri arasındaki çatışma ve yabancılaşmaya karşı Ebû Medyen'in tevhîdî fütüvveti ve evrensel merhameti; ırk, coğrafya ve kavim ayrımı gözetmeksizin bütün insanlığı kucaklayan nebevî bir barış vahası sunmaktadır.