Ebû Medyen el-Gavs: Hikem-i Medyeniyye ve Mağrip Kutbiyeti

İslam irfan coğrafyasında Doğu'da Seyyid Abdülkadir Geylânî ne ise, Batı'da (Endülüs ve Mağrip'te) Ebû Medyen Şuayb b. el-Hüseyn el-Ensârî (509-594 / 1115-1198) odur. O, 'Şeyhü'l-Meşâyih', 'Gavsü'l-Mağrib' ve 'Kudvetü'l-Ârifîn' unvanlarıyla anılan, Şâzeliyye'den Ekberiyye'ye kadar Batı tasavvufunun bütün ana damarlarını besleyen ulu bir kaynaktır.

Sevilla yakınlarındaki Cantillana'da doğan Ebû Medyen, gençliğinde ilim tahsili için Fas'ın Fes şehrine geçmiş, burada Ali b. Hırzihim ve Ebû Ya'zâ el-Yennûrî gibi büyük kutuplardan feyz almıştır. Ardından Hac yolculuğunda Mekke ve Bağdat'a uğramış, bizzat Gavs-ı Geylânî ile buluşarak onun elinden hırka giymiş ve Kudüs'ün fethinde Selâhaddîn Eyyûbî'nin saflarında bizzat cihad ederek bir elini kaybetmiştir.

Cezayir'in Becâye şehrine yerleşen Ebû Medyen, burada yarım asır boyunca talebe yetiştirmiş; Muhyiddîn İbnü'l-Arabî, Abdüsselâm b. Meşîş ve Ebü'l-Hasan eş-Şâzelî gibi devasa kutupların manevi silsilesini inşa etmiştir. İbnü'l-Arabî, Fütûhât'ta 'Üstadımız Ebû Medyen' ifadesini yüzlerce defa hürmetle zikreder.

Ebû Medyen'in geride bıraktığı en değerli irfan mirası, talebeleri tarafından derlenen ve 'el-Hikemü'l-Medyeniyye' adıyla meşhur olan aforizma ve vecizeler külliyatıdır. Bu hikmetler, daha sonra İbn Atâullâh el-İskenderî'nin yazacağı 'el-Hikemü'l-Atâiyye'nin doğrudan ilham kaynağı ve prototipidir.

Hikem-i Medyeniyye, süslü lafızlardan ve felsefi dolambaçlardan uzaktır; doğrudan kalbin damarına dokunan, sülûkun en can alıcı noktalarını birer mızrak gibi fırlatan kudsî hakikatlerdir. Her bir hikmet, sâlikin nefis tuzaklarına düşmesini engelleyen çelik bir zırhtır.

Ebû Medyen'in hikmetleri, kalbi dünya sevgisinden arındırmayı, insanlardan beklentiyi sıfırlamayı ve daima Hakk'ın huzurunda uyanık bulunmayı emreder. O der ki: 'Vaktin kıymetini bilmeyen, ömrünü zayi eder; kalbini beklemeyen, imanını tehlikeye atar.'

Ebû Medyen'in tasavvufi taliminin temel direği 'Fakr' (Hakk'a muhtaçlık) ve 'Tevekkül'dür. Onun meşhur şiirindeki şu mısra, bütün Doğu ve Batı dergâhlarında asırlarca terennüm edilmiştir: 'Mâ lezzeti'l-ayşi illâ sohbetü'l-fukarâ / Hümüs-selâtînü ve's-sâdâtü ve'l-ümerâ' (Hayatın lezzeti ancak fukaranın [Allah dostu dervişlerin] sohbetindedir; asıl sultanlar, efendiler ve emirler onlardır!).

Ebû Medyen'e göre hakiki fakr, cebinde parası olmamak değil; kalbinde Allah'tan başka hiçbir şeye zerre kadar yer ve itimat bırakmamaktır. Fakir, mülkün sahibinin Allah olduğunu bilir ve kendini hiçbir şeyin maliki görmez.

Tevekkül ise yarının rızkını bugünden dert etmemektir. Ebû Medyen talebelerine daima şu ilkeyi aşılamıştır: 'Rızkı veren Rezzâk-ı Zü'l-Celâl iken, mahlukata el açmak arife yakışmaz. Sen Hakk'a sadık ol ki, bütün kâinat senin hizmetine amade olsun.'

Ebû Medyen, kuru bir ahlakçı değil, kalbi ilahi aşk ateşiyle yanan bir cezbe ve vecd sultanıydı. Onun zikir meclislerinde cezbeye kapılıp düşenler, gözyaşlarına boğulanlar ve manevi hallerle kendinden geçenler olurdu. O, zikri kalbin cilası ve canın gıdası olarak görürdü.

Onun meşhur münacatlarında Allah aşkı şu eşsiz yakarışla dile gelir: 'İlâhî! Seni bulan neyi kaybetti? Seni kaybeden neyi buldu? Seni tanıyan nasıl başka bir şeyle teselli bulur? Senin cemâlini müşahede eden kalbe başka bir sevgi nasıl sığar?'

Bu aşk ve cezbe hali, talebelerine sirayet etmiş; Becâye şehri onun bereketiyle Akdeniz'in manevi başkenti haline gelmiştir. Ebû Medyen, aşksız yapılan ibadeti cansız bir cesede benzetir; ibadete can veren ruh, muhabbetullahtır.

Ebû Medyen yalnızca seccade üzerinde oturan bir zahit değildi; o aynı zamanda kâmil bir 'Feta' (yiğit, fütüvvet eri) ve mücahiddi. Selâhaddîn-i Eyyûbî'nin Haçlılara karşı Kudüs'ü kurtarmak için bütün İslam dünyasına yaptığı çağrıya, Mağrip'ten ilk koşan Ebû Medyen ve onun sadık dervişleri olmuştur.

Hıttîn Savaşı'nda ve Kudüs kuşatmasında bizzat en ön safta çarpışan Ebû Medyen, bu savaşta bir elini feda ederek gazilik rütbesine ermiştir. Selâhaddîn-i Eyyûbî, bu büyük Mağrip velisine derin bir hürmet beslemiş ve fetihten sonra Mescid-i Aksâ'nın yanı başındaki meşhur 'Bâbü'l-Meğâribe' (Mağripliler Kapısı) civarındaki vakıfları Ebû Medyen ve onun dervişlerine vakfetmiştir.

Kudüs'teki bu vakıf, asırlar boyunca 'Vakf-ı Ebû Medyen' adıyla anılmış ve Mağripli hacıların, dervişlerin sığınağı olmuştur. Ebû Medyen böylece zâhirî cihad ile bâtınî cihadı (cihâd-ı ekber) kendi şahsında mükemmel bir ahenkle birleştirmiştir.

İslam tasavvufunun en yaygın kollarından biri olan Şâzeliyye'nin kökleri doğrudan Ebû Medyen el-Gavs'a dayanır. Şâzeliyye'nin kutbu Seyyid Ebü'l-Hasan eş-Şâzelî'nin mürşidi olan büyük kutup Seyyid Abdüsselâm b. Meşîş, doğrudan Ebû Medyen'in feyzi ve terbiyesiyle kemâle ermiştir.

Abdüsselâm b. Meşîş der ki: 'Ben ilimde ve irfanda neye kavuştuysam, Ebû Medyen el-Gavs'ın ruhaniyetinden ve pınarından içtiğim sularla kavuştum.' Aynı şekilde Şâzelî tarikatının virdleri, hizbleri ve edepleri, Ebû Medyen'in Hikem'indeki prensiplerin birer açılımıdır.

Ebû Medyen'in bu tesiri, onun Mağrip'teki velayet zincirinin 'İmam'ı ve 'Kutbü'l-Aktâb'ı olduğunun en açık delilidir. Ondan feyz almayan hiçbir Mağrip velisi neredeyse yoktur.

Muhyiddîn İbnü'l-Arabî, Fütûhât-ı Mekkiyye'de Ebû Medyen hakkında yüzlerce harikulade hatıra ve tahlil nakleder. İbnü'l-Arabî bizzat fiziken onunla karşılaşmamış olsa da, ruhanî âlemde (âlem-i misâl ve yakaza) Ebû Medyen ile defalarca buluşmuş, ondan hırka giymiş ve onun talebeleri vasıtasıyla doğrudan terbiyesine girmiştir.

İbnü'l-Arabî der ki: 'Batı'da kemâl ehlinin reisi Ebû Medyen idi. O, makamında öyle bir istikamet sahibiydi ki, bir ayağı şeriat-ı mutahharada, diğer ayağı ise Arş-ı A'zam'ın fevkinde idi.'

İbnü'l-Arabî'nin 'Âyân-ı Sâbite', 'Kâmil İnsan' ve 'Hatmü'l-Velâye' nazariyelerinde Ebû Medyen'in hikmetlerinin ve pratik tecrübelerinin izleri çok belirgindir. Şeyhü'l-Ekber, Ebû Medyen'i tasavvufun yaşayan vicdanı olarak selamlamıştır.

Muvahhidler sultanı Yâkūb el-Mansûr, Ebû Medyen'in halk üzerindeki muazzam sevgisini ve manevi gücünü görünce onu başkent Merakeş'e davet etti. Ebû Medyen, yaşlı ve hasta olmasına rağmen bu davete icabet etmek üzere yola çıktı.

Ancak o, Merakeş sarayına varmayacağını biliyordu. Cezayir'in Tilimsân (Tlemcen) şehri yakınlarındaki Yusr vadisine geldiğinde etrafındakilere döndü ve: 'Burası ne güzel bir konak, vuslat menzili burasıdır' dedi. Birkaç gün sonra kıbleye dönerek 'Allâh, Allâh' zikirleri eşliğinde ruhunu Rabbine teslim etti (594/1198).

Sultan Mansûr, onun vefat haberini alınca derin bir pişmanlık duydu ve Tilimsân'ın Ubbâd köyündeki kabri üzerine muhteşem bir türbe, cami ve medrese inşa ettirdi. O günden bugüne Ebû Medyen Türbesi, bütün Kuzey Afrika'nın en mukaddes ziyaretgâhlarından biri olmuştur.

Ebû Medyen'in dergâhında sâliklere öğretilen ve müridin yolunu kısaltan üç temel edeb şudur: 1. 'Halk ile muamelede insafı elden bırakma, fakat halktan insaf bekleme!' İnsanların kusurlarını affet, kimseden vefa umma, vefayı yalnız Hak'tan bil. 2. 'Vaktini gafletle öldürme! Her nefeste ya zikret ya tefekkür et ya da bir mazluma el uzat!' 3. 'Nefsini daima itham et! Bir kusur gördüğünde onu başkasında değil, kendi nefsinde ara.'

Bu üç altın kural, dervişin kalbini kin, haset, kibir ve riya kirlerinden arındırarak kudsî bir ayna haline getirir. Ebû Medyen der ki: 'Bu üç edebe sarılan mürid, kırk günde kırk yıllık mesafe kateder.'

Ebû Medyen el-Gavs'ın Tilimsân ufuklarından yükselen irfan sedası, günümüzün menfaatperest, dünyaperest ve benlik putuna tapan modern insanı için eşsiz bir hidayet ve şifa kaynağıdır. O bize, hayatın hakiki lezzetinin servette veya şöhrette değil; gönül zenginliğinde ve Hakk'a teslimiyette olduğunu hatırlatır.

Sihra Külliyatı'nın Veliler Meclisi'nde ve Hikmet Odası'nda Ebû Medyen'in nurlu mirası, Doğu ile Batı'yı birleştiren, Kudüs cihadıyla seccade zühdünü cem' eden ulu bir rehber olarak yaşamaktadır.

'Mâ lezzeti'l-ayşi illâ sohbetü'l-fukarâ' sedası, Tilimsân'ın zeytin ağaçları arasından esip gelen bir rahmet rüzgârı gibi, hakikat taliplerinin kalplerini ebediyen serinletmeye devam edecektir.