Ebû Ma'şer el-Belhî ve Kitâbü'l-Medhali'l-Kebîr: Göksel Felekler, Gezegen Hareketleri, Kozmik İttisâl ve İlm-i Ahkâmi'n-Nücûm Külliyâtı

Ebû Ma'şer Ca'fer b. Muhammed b. Ömer el-Belhî (171–272 / 787–886), Orta Asya'nın kadim ilim merkezlerinden Belh şehrinde dünyaya gelmiş, ömrünün ilk devresinde hadis, ahbâr ve ensâb ilimleriyle meşgul olmuştur. Yaklaşık kırk yaşlarında Bağdat'a intikal ettiğinde, ilk İslam filozofu Ebû Yûsuf Ya'kūb b. İshak el-Kindî ile girdiği ilmî tartışmalar onun zihninde köklü bir zihniyet devrimi yaratmıştır. Kindî'nin mantık, hendese ve felekiyyâtın hakikatine dair sunduğu rasyonel deliller karşısında teslim olan Ebû Ma'şer, hadis rivayetçiliğinden evrenin kozmik geometrisini ve göksel nizamı araştıran devasa bir felekiyyât bilginine dönüşmüştür.

Yüz yıla yaklaşan bereketli ömrü boyunca Bâbil, Hint, Sasani ve Grek astronomi miraslarını İslami tefekkür süzgecinden geçirerek sentezleyen Ebû Ma'şer, Samarra ve Bağdat saraylarında felekiyyât üstatlığı yapmış, eserleri hem İslam dünyasında hem de 12. yüzyıldan itibaren İspanya ve İtalya üzerinden tercüme edilerek Batı Rönesansı'na kadar Avrupa üniversitelerinde temel ders kitabı olarak okutulmuştur.

«Gökyüzündeki seyyareler ve felekler, Hâlik-ı Zülcelâl'in kâinata yerleştirdiği nizamın celîli ve hikmetinin ayan beyan aynalarıdır; onları bilmek, kâinatın ahengini bilmektir.»

Ebû Ma'şer'in felsefesi, gökyüzünü bir kehanet vasıtası değil, Cenâb-ı Hakk'ın tabiat kanunlarıyla yeryüzünde tecelli ettirdiği sebep-sonuç münasebetlerinin kozmik saati olarak görme esasına dayanır.

Ebû Ma'şer'in 848 (h. 234) civarında kaleme aldığı Kitâbü'l-Medhali'l-Kebîr ilâ 'İlmi Ahkâmi'n-Nücûm, sekiz ana makaleden (makālât) müteşekkil anıtsal bir şaheserdir. Eser, yalnızca pratik felekiyyât kurallarını değil, aynı zamanda göksel hareketlerin yeryüzündeki fiziksel ve biyolojik hadiselere nasıl tesir ettiğini Aristoteles'in Fizik ve Oluş ve Bozuluş (Kitâbü'l-Kevn ve'l-Fesâd) kitaplarındaki hareket, sıcaklık, soğukluk, kuruluk ve ıslaklık nazariyelerine dayandırarak felsefi bir meşruiyet zeminine oturtur.

Eserin birinci makalesi, felekiyyât ilminin gerekliliğini ve meşruiyetini inkâr eden fırkalara (özellikle dehrîler ve kaba lafızcılar) karşı mantıkî ve tecrübî bir savunma içerir. Ebû Ma'şer, güneşin mevsimleri değiştirdiğini, gündüz ve geceyi yarattığını, tohumları yeşerttiğini kabul eden hiçbir akl-ı selimin, diğer gök cisimlerinin de yeryüzü unsurları üzerinde ilahî nizam gereği tesir icra ettiğini inkâr edemeyeceğini burhanî delillerle ortaya koyar.

«Yeryüzündeki bütün kevn ve fesâd (oluş ve çözülüş), gök feleklerinin kesintisiz devranı ve bu devranda tecelli eden ilahi kudretin tabii neticesidir.»

Eserin takip eden makalelerinde burçların tabiatları, gezegenlerin dostluk ve düşmanlık münasebetleri, gök dairelerinin geometrisi ve efemeris hesaplamaları matematiksel bir titizlikle tahlil edilir.

Ebû Ma'şer, zodyak kuşağındaki on iki burcu (Koç'tan Balık'a) rastgele gökyüzü şekilleri olarak değil, dört kurucu unsur olan ateş, toprak, hava ve suyun kozmik tecellileri olarak açıklar. Bu tasnife göre:

• Ateşî Burçlar (Müsellesetü'n-Nâriyye): Koç (Hamel), Aslan (Esed), Yay (Kavs) — Sıcak ve kuru tabiatta olup kâinattaki aktif enerjiyi, tahrik ve teşebbüs kuvvetini temsil eder.
• Türâbî Burçlar (Müsellesetü't-Türâbiyye): Boğa (Sevr), Başak (Sünbüle), Oğlak (Cedy) — Soğuk ve kuru tabiatta olup maddî kemâlâtı, sebatı, sabrı ve intizamı temsil eder.
• Hevâî Burçlar (Müsellesetü'l-Hevâiyye): İkizler (Cevzâ), Terazi (Mîzân), Kova (Delv) — Sıcak ve nemli tabiatta olup aklî irtibatı, nefesi, fikrî tebadülü ve intişârı temsil eder.
• Mâî Burçlar (Müsellesetü'l-Mâiyye): Yengeç (Seretân), Akrep (Akreb), Balık (Hût) — Soğuk ve nemli tabiatta olup duygulanımı, zihinsel derinliği, batınî nüfûzu ve ruhanî seyyaliyeti temsil eder.

Ebû Ma'şer bu dörtlü müselles nizamının, insan bedenindeki dört hılt (kan, balgam, safra, sevda) ve dört mevsim ile tam bir ontolojik ahenk teşkil ettiğini, insanın küçük bir kâinat (âlem-i sagîr), kâinatın ise büyük bir insan (âlem-i kebîr) olduğunu ispat eder.

Ebû Ma'şer'in felekiyyât sisteminde yedi klasik seyyare (Zuhal, Müşteri, Merîh, Şems, Zühre, Utârid, Kamer), yer merkezli Ptolemaioscu evren modeline uygun olarak konsantrik küreler halinde sıralanır. Ancak Ebû Ma'şer, bu gezegenlerin kadim kültürlerdeki 'uğurlu' (sa'd) veya 'uğursuz' (nahs) kabullerini mitolojik kalıntılardan arındırarak tamamen termodinamik ve fiziksel tabiatlarına göre şerh eder:

Zuhal (Satürn): En üst ve en uzak felektir; aşırı soğuk ve kurudur. Hayatın özü olan nem ve hararetten mahrum olduğu için tabiattaki büzülmeyi, kireçlenmeyi, yaşlılığı ve gecikmeyi intaç eder (Nahs-ı Ekber).

Müşteri (Jüpiter): Mutedil hararet ve bol nem sahibidir. Canlılığın, gelişmenin, adaletin ve sıhhatin en büyük destekçisidir (Sa'd-ı Ekber).

Merîh (Mars): Aşırı sıcak ve kurudur; yakıcı, kurutucu ve tahrip edicidir; safrayı tahrik eder, ihtilafları ve cesareti körükler (Nahs-ı Asgar).

Şems (Güneş): Feleğin kalbidir, nurun ve hayatî ısının menbaıdır; tüm kâinatın merkezi seyyididir.

Zühre (Venüs): Mutedil soğukluk ve bol nem barındırır; güzelliği, ahengi, aşkı, estetiği ve zarafeti temsil eder (Sa'd-ı Asgar).

Utârid (Merkür): Nötr ve müttehittir; yanında bulunduğu seyyarenin tabiatına bürünür; aklı, yazıyı, hesabı ve mantığı yönetir.

Kamer (Ay): Yeryüzüne en yakın küredir; nem ve su tabiatının mutlak yöneticisidir, göksel tesirleri yeryüzüne aktaran son kozmik aynadır.

Bilim tarihinde Ebû Ma'şer'in ismi, gelgit hadisesinin fiziksel mekanizmasını ilk kez eksiksiz ve matematiksel olarak açıklayan dâhi bilgin olarak geçer. Kitâbü'l-Medhali'l-Kebîr'in üçüncü makalesinde Ebû Ma'şer, Basra Körfezi ve Hint Okyanusu kıyılarındaki gözlemlerini aktararak, deniz sularının kabarma ve çekilmesinin Ay'ın hareketleri ve safhalarıyla olan irtibatını adım adım ispatlar.

Ebû Ma'şer'in formüle ettiği gelgit kanunları şunlardır:

1. Günlük Gelgit (Medd-i Yevmî): Suların kabarması Ay'ın ufukta doğuşuyla başlar, meridyenden geçişinde (zeval) zirveye ulaşır, batışıyla çekilir ve yerin karşı tarafındaki görünmeyen meridyenden geçerken ikinci kez kabarır.
2. Aylık Gelgit (Medd-i Şehrî): Hilâl ve dolunay (bedir) vakitlerinde Güneş, Ay ve Dünya aynı doğrultuya (ictimâ ve istikbâl) geldiğinde gelgit dalgaları en yüksek seviyeye (medd-i a'zam) ulaşır; ilk ve son dördünlerde ise en zayıf seviyede kalır.
3. Mevsimlik Gelgit (Medd-i Faslî): Ekinoks zamanlarında (Güneş'in Koç ve Terazi burçlarına girişinde) Güneş'in ekvator hattında olması sebebiyle suların kabarması yıllık doruk noktasına ulaşır.

«Güneş ışığı nasıl havayı ısıtıp genleştiriyorsa, Ay'ın ziyası ve hususi cazibesi de deniz sularının derinliklerine nüfuz ederek onları kabartır ve meridyen çizgisine doğru çeker.»

Bu izah, Batı dünyasında Roger Bacon ve Johannes Kepler'e kadar gelgit konusunda yazılmış en yetkin bilimsel metin olarak kabul edilmiştir.

Ebû Ma'şer, felekiyyâtı yalnızca ferdî kaderle sınırlı görmemiş; onu büyük imparatorlukların, dinlerin, mezheplerin ve medeniyetlerin tarihsel döngülerini açıklayan makro bir tarih felsefesine dönüştürmüştür. Bu doktrinin omurgasını oluşturan Kıranlar Nazariyesi, gökyüzünün en ağır hareket eden iki devi olan Zuhal ve Müşteri'nin kavuşumlarına (kırân) dayanır:

• Küçük Kırân (el-Kırânü's-Sagîr): Zuhal ve Müşteri her 20 yılda bir aynı burçta kavuşur. Bu hadise devletlerin iktidar değişimlerine, bölgesel siyasî dalgalanmalara ve liderlerin zuhuruna tekabül eder.
• Orta Kırân (el-Kırânü'l-Evsat): Kavuşumlar yaklaşık 240 yılda bir element değiştirir (örneğin ateş grubundan toprak grubuna geçer). Bu geçiş, hanedanların yıkılmasına, yeni rejimlerin kurulmasına ve büyük sosyal kırılmalara yol açar.
• Büyük Kırân (el-Kırânü'l-A'zam): Dört element grubunu da tamamlayarak (240 x 4 = yaklaşık 960 yıl) döngünün başa dönmesidir. Bu devasa periyot, yeni dinlerin, peygamberlerin, evrensel imparatorlukların ve çağ açıp kapatan medeniyetlerin doğuşunu haber verir.

Bu nazariye, asırlar sonra İbn Haldûn'un Mukaddime'sinde devletlerin ömrü ve asabiyet nazariyesini temellendirirken başvurduğu en mühim felsefi referanslardan biri olmuştur.

12. yüzyıl İspanya'sında başlayan Toledo Tercüme Hareketi sırasında, Ebû Ma'şer'in eserleri Batı dünyasının en hararetle tercüme ettiği metinlerin başında gelmiştir. 1133 yılında Sevillalı John (Johannes Hispalensis) ve 1140 yılında Hermann of Carinthia, Kitâbü'l-Medhali'l-Kebîr'i Latinceye Introductorium Maius in Astrologiam adıyla tercüme etmişlerdir.

Batı'da 'Albumasar' ismiyle anılan Ebû Ma'şer, Paris, Bologna, Oxford ve Padua üniversitelerinde Aristoteles tabiat felsefesinin pratik kâinat modelleriyle nasıl uzlaştırılacağını gösteren en büyük otorite kabul edilmiştir. Albertus Magnus, Thomas Aquinas, Roger Bacon ve Dante Alighieri eserlerinde Albumasar'dan sitayişle bahsetmişlerdir. Hatta Floransalı ressam Giotto, Padua'daki Scrovegni Şapeli fresklerinde astronomiyi temsil eden figür olarak Ebû Ma'şer'i tasvir etmiştir.

«Albumasar'ın Medhal'i olmasaydı, Hristiyan Batı dünyası Aristoteles'in gök ve yer fiziğini felekiyyât matematiğiyle mezcetmeyi asırlarca başaramazdı.» — Richard Lemay (Modern Bilim Tarihçisi)

Eser, matbaanın icadından sonra 1489'da Augsburg'da Erhard Ratdolt tarafından lüks gravürlerle basılmış, Rönesans Avrupa'sının en çok satan bilimsel başyapıtlarından biri olmuştur.

Ebû Ma'şer'in İslam tefekküründeki en hassas dengesi, Sâbiîlerin gezegenlere tanrısal güç atfeden şirk inançlarıyla mücadele ederek, felekiyyâtı tamamen tevhid akidesine bağlamasıdır. Eserinde açıkça belirtir ki; gezegenlerin kendi başlarına hiçbir müstakil iradeleri, yaratma kudretleri veya ilahî vasıfları yoktur. Onlar, Cenâb-ı Hakk'ın kâinattaki 'Sünnetullah' denilen sebep-sonuç kanunlarını icra ettiği dilsiz memurlardır.

İslam fıkhı ve kelâmı açısından gökyüzünü incelemenin meşruiyetini üç ana gayeye dayandırır:

1. Kıble ve Vakit Tayini: Namaz vakitlerini, oruç takvimini ve kıble istikametini matematiksel olarak belirlemek (farz-ı kifâye).
2. Seyir ve Coğrafya Rehberliği: Denizlerde ve çöllerde yol bulmak (Nahl Sûresi, 16. âyet: «Ve alâmetler koydu; onlar yıldızlarla da yollarını bulurlar»).
3. Kevnî İbret ve Marifetullah: Göklerin akıllara durgunluk veren intizamını müşahede ederek Yaratıcı'nın sonsuz ilim ve kudretine hayran olmak.

Ebû Ma'şer, insanın irade-i cüz'iyyesini ortadan kaldıran katı cebrî anlayışları reddeder; göksel etkilerin insanın fıtrat ve mizacına meyil verdiğini, ancak aklın ve imanın bu temayülleri hayra yönlendirebilecek ilahî bir lütuf olduğunu vurgular.

Ebû Ma'şer'in günümüze parçalar halinde ulaşan ve tarihçiler arasında büyük yankı uyandıran bir diğer anıtsal eseri Kitâbü'l-Ülûf fî Büyûti'l-'İbâdât'tır (Binler Kitabı). Bu eserde müellif, insanlık tarihini 'bin yıllık' (elf / ülûf) büyük kozmik periyotlara ayırarak Nuh Tufanı'ndan kendi asrına kadar geçen medeniyetleri kronolojik ve felekî hesaplarla inceler.

Ebû Ma'şer'in bu kitapta aktardığı en çarpıcı tarihsel rivayetlerden biri, Hermetik ilimlerin Tufan'dan nasıl korunduğuna dair naklidir. Rivayete göre, Tufan'ın yaklaşmakta olduğunu felekiyyât hesaplarıyla anlayan Hz. İdrîs (Hermesü'l-Herâmise), tıp, hendese, simya ve astronomi kitaplarını Mısır'daki piramitlerin (ehramlar) ve İsfahan'daki Saraveye kalesinin tonozlu mahzenlerine saklamıştır. Tufan dindikten sonra bu hazineler bulunmuş ve Bâbil ile İskenderiye havzalarına aktarılmıştır.

Ayrıca Ebû Ma'şer bu eserinde, tüm gezegenlerin Koç burcunun sıfır derecesinde bir araya geldiği (büyük ictimâ) anı dünyanın yaratılış başlangıcı kabul eden kadim Hint (Sindhind) ve İran takvim modellerini matematiksel tahlile tabi tutmuştur.

Ebû Ma'şer el-Belhî, 9. yüzyıl Bağdat'ının tercüme ve telif humması içinde yetişmiş, Doğu ve Batı medeniyetlerinin gökyüzü tasavvurunu derinden sarsmış çok yönlü bir dâhidir. Onun mirası, sadece bir felekiyyât derlemesi değil; matematik, fizik, felsefe, tarih ve teolojiyi aynı kozmik kubbe altında cem eden muazzam bir katedraldir.

Ebû Ma'şer'in bıraktığı mirasın ana kazanımları şu başlıklar altında özetlenebilir:

• Felekiyyâtı kehanet bataklığından çıkarıp nedensellik ilkesine ve Aristotelesçi fizik temellerine bağlamıştır.
• Denizlerin gelgit hareketini Ay'ın hareketleriyle izah ederek oşinografi ve fizik tarihine ölümsüz bir kanun hediye etmiştir.
• Kıranlar teorisiyle medeniyetlerin yükseliş ve çöküşlerini makro-tarihsel bir perspektifle tahlil eden sosyolojik bir zemin hazırlamıştır.
• Doğu'nun Zîc-i Şehriyâr ve Sindhind hesaplarını Batı'nın Almagest matematiğiyle telif ederek küresel bir astronomi dili inşa etmiştir.

Sihravemen Külliyâtı olarak sunduğumuz bu 10 fasıllık anıtsal monografi, gökyüzünün sırlarını ilahî nizamın birer âyeti olarak okuyan Ebû Ma'şer'in derin hikmetini günümüz araştırmacılarına eksiksiz bir vukûfiyetle arz etmektedir.