Ebû Mansûr es-Seâlibî: Fıkhu'l-Luga ve Sırru'l-Arabiyye, Dil Felsefesi ve Semantik İrfan Külliyâtı

İslâm düşüncesi ve Arap filolojisi tarihinin en zarif dehalarından biri olan Ebû Mansûr Abdülmelik b. Muhammed b. İsmâîl es-Seâlibî en-Nîsâbûrî (350-429 / 961-1038), Horasan'ın ilim ve kültür başkenti Nişabur'da dünyaya gelmiştir. Ailesinin tilki kürkü dikip satması sebebiyle kendisine 'kürkçü' mânâsına gelen 'es-Seâlibî' nisbesi verilmiştir. Ancak o, maddî kürklerin yerine Arap dilinin ve Kur'an edebiyatının en ihtişamlı kumaşlarını dokuyan bir dil sultanı olmuştur.

Sâmânîler, Gazneliler ve Büveyhîler devrinin saray kütüphanelerinden, edip meclislerinden ve ulema meclislerinden beslenen Seâlibî; Yetîmetü'd-Dehr ile çağının tüm şairlerini ve edebiyat tarihini kaydetmiş, Fıkhu'l-Luga ve Sırru'l-Arabiyye ile de lisan felsefesinin şaheserini vücuda getirmiştir. O, Arap lisanının sadece Arap kavmine değil; Kur'an'ın nüzulüyle bütün insanlığa hitap eden evrensel bir hikmet dili olduğuna inanmıştır.

Seâlibî'nin şaheseri Fıkhu'l-Luga, kelimeleri alfabetik bir sözlük gibi dizmek yerine; kavramlara, manalara ve eşyanın tabiatına göre tasnif eden tematik ve semantik bir dil mucizesidir. Müellif, dilde tam bir 'müterâdif' (kusursuz eş anlamlı) kelime olamayacağını; her bir lafzın diğerinden ayrılan ince, dakik ve ontolojik bir mânâ nüansı taşıdığını ispat eder.

Örneğin Arapçada bir şeyin beyazlığı, siyahlığı, açlığı, susuzluğu, sevinci veya hüznü tek bir kelimeyle geçiştirilmez. Beyazlığın ilk derecesine ne denir, parıldayanına ne denir, göz kamaştıranına ne denir? Seâlibî, her bir durumu 10-15 farklı kelimeyle ve dereceli olarak şerh eder. Bu usûl, dilin insan idrakini nasıl mikroskobik bir keskinliğe kavuşturduğunu gösterir.

Eserin ikinci ana cildi olan Sırru'l-Arabiyye (Arap Dilinin Sırları), Kur'an vahyinin bu lisanda inzal buyurulmasının ilâhî ve felsefî hikmetlerini araştırır. Seâlibî'ye göre Arapça, kök harflerin türeme (iştikak) esnekliği, zengin ses ahengi, îcâz (az sözle çok mânâ ifade etme) kabiliyeti ve mecaz ufku bakımından insan dillerinin zirvesidir.

Müellif, Kur'an'ın i'câzının (beşerin benzerini getirmekten aciz kalışının) salt edebi bir üstünlükten ibaret olmadığını; kelimelerin ses frekansları ile kâinattaki eşyanın hakikatleri arasındaki mükemmel tenasüpten kaynaklandığını açıklar. Her harf, temsil ettiği mânânın titreşimini taşır.

Seâlibî, Fıkhu'l-Luga'da harflerin mahreçleri ve ses özellikleri ile ifade ettikleri mânâlar arasındaki gizli rabıtayı sergiler. Örneğin 'H-Z-Z' (şiddetle sarsmak) kelimesindeki harf tınıları ile 'H-S-S' (hafifçe fısıldamak) kelimesindeki yumuşaklık, doğrudan anlatılan hâdisenin fiziksel ve rûhî tabiatıyla özdeştir.

Bu fonetik tespitler, İslâmî Havas ilminin ve ebced ilminin dayandığı 'harflerin canlılığı' prensibini dilbilimsel olarak doğrular. Kelimeler ölü şablonlar değil; zihinde ve kâinatta dalgalar yayan akustik enerji odaklarıdır.

Seâlibî'nin tasnif dehasının en parlak örneklerinden biri, zamanın ve canlıların geçirdiği tekâmül evrelerini kelimelerle haritalandırmasıdır. İnsanın anne karnındaki cenin halinden başlayarak doğumu, süt emmesi, yürümesi, gençliği, olgunluğu, saçına ak düşmesi ve beli bükülmüş ihtiyarlığına kadar her bir yaş basamağına hususi bir isim verilmiştir.

Aynı şekilde gecenin karanlığının çöküşü 12 ayrı saatle isimlendirilmiş; şafak söküşünün ilk ışıklarından güneşin doğuşuna kadar olan anlar mikroskobik tasvirlerle kaydedilmiştir. Bu lügat zenginliği, Müslümanın zamana ve varlığa ne denli derin bir tefekkür ve dikkatle baktığının canlı şahididir.

Seâlibî, kalbin duygusal hallerini tahlil ederken tasavvufî seyr ü sülûk ile örtüşen muhteşem bir 'Kalp Sözlüğü' kurar. Sevgi tek bir kelime değildir; onun kalbe düşen ilk tohumuna 'Hevâ', kalbe tutunmasına 'Alâka', kalbin perdesini delip içeri girmesine 'Şegaf', rûhu sarıp sarmalamasına 'Işk', aklı baştan alıp hayrette bırakmasına ise 'Veleh' denir.

Hüzün, korku, sevinç, öfke ve hayret hallerinin de aynı şekilde mertebeler halinde şerh edilmesi, insanın kendi iç dünyasındaki psikolojik gelgitleri doğru kelimelerle teşhis edebilmesine imkân tanır. Doğru kelimeyi bulmak, kalbin şifasının yarısıdır.

Seâlibî, Kur'ân-ı Kerîm'de birbirinin yerine kullanıldığı zannedilen kelimelerin hakikatte bambaşka hakikatlere işaret ettiğini ortaya koyar. Örneğin 'Şekk' zihnin iki şık arasında kararsız kalması iken; 'Reyb' içinde şüpheyle beraber bir huzursuzluk ve töhmet barındıran kuşkudur. Bu yüzden Kur'an 'Lâ raybe fîh' buyurmuştur.

Aynı şekilde 'Havf' genel bir korku iken; 'Haşyet' korkulan zâtın büyüklüğünü ve azametini bilmekten doğan derin bir saygı ve ürpertidir (Âlimlerin Allah'tan haşyet duyması gibi). Bu semantik incelikler, Kur'an tefsirinin en derin kapılarını aralayan altın anahtarlardır.

Fıkhu'l-Luga, aynı zamanda zengin bir tabiat tarihi ve zooloji kaynağıdır. Rüzgârın hafif esişine ne ad verilir, tozu dumana katan fırtınaya ne denir, yağmur yüklü bulutların renklerine göre isimleri nelerdir? Seâlibî, gökyüzü olaylarını ve hayvanların seslerini hayranlık verici bir dikkatle kaydeder.

Aslanın, kartalın, devenin veya atın hareketlerine ve hallerine göre türetilen yüzlerce kelime, Arap dilinin çöl ve tabiatla ne denli organik bir bağ içinde olduğunu ve vahyin bu zengin lügat zemininde nasıl parladığını gösterir.

Seâlibî'nin diğer ölümsüz eseri Yetîmetü'd-Dehr fî Mehâsini Ehli'l-Asr, IV. hicrî asır İslâm dünyasının edebiyat atlasıdır. Eser dört ana bölüme ayrılarak Şam ve civarı, Irak ve hilâfet merkezi, İran ve Horasan, nihayetinde Mağrip ve Endülüs edebiyatçılarını inceler.

Mütenebbî'nin şiirlerindeki heybeti, İbnü'l-Amîd'in nesrindeki zarafeti ve Sâhib b. Abbâd'ın meclislerindeki ilmi kayda geçiren Seâlibî, İslâm medeniyetinin ortak bir edebî ve estetik zevkle nasıl birbirine kenetlendiğini belgelemiştir.

Sihravemen İlimler Külliyâtı, Ebû Mansûr es-Seâlibî'nin Fıkhu'l-Luga ve Sırru'l-Arabiyye'de sergilediği lafız-mânâ mîzânını dijital kütüphanesinin temel taşlarından biri kabul eder. Bizim lügatimizde her bir ilim odası, Seâlibî'nin semantik inceliğiyle isimlendirilmiş ve kodlanmıştır.

Kelimeleri rastgele savurmayan, her harfin hakkını veren ve vahy-i ilâhînin kavramlarını aşkla şerh eden Seâlibî, zihinlerimize şu hakikati kazır: Lisan, varlığın aynasıdır; dilini kemâle erdirenin aklı kemâle erer, aklı kemâle erenin ise kalbi marifetullah nurlarıyla aydınlanır.