İmâm Ebû Mansûr el-Mâtürîdî: Kitâbü't-Tevhîd ve Te'vîlâtü'l-Kur'ân Ekseninde Akıl, Vahiy ve Hikmet Metafiziği

İslâm düşünce atlasında Semerkand ve Mâveraünnehir havzası, zâhirî nasslar ile aklî muhakemenin, fıkhî içtihat ile kelâmî hikmetin en muhkem terkibine beşiklik etmiştir. Bu coğrafyanın kurucu dehası olan İmâm Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed el-Mâtürîdî (v. 333/944), İmâm-ı Âzam Ebû Hanîfe'nin itikadî mirasını ve akılcı fıkıh metodolojisini sistemleştirerek Ehl-i Sünnet'in iki ana itikad mektebinden birinin reisi olmuştur.

Mâtürîdî'nin yaşadığı IV. hicrî asır; Mutezile'nin aşırı akılcılığı, Haşviyye ve Müşebbihe'nin antropomorfik literalizmi, Karâmita ve Bâtıniyye'nin nassları tahrif eden bâtınîliği, Maniheizm ve Mecusîlik gibi kadim Doğu düalizmlerinin İslâm beldelerinde zihinleri bulandırdığı fırtınalı bir geçiş devridir. Mâtürîdî, Semerkand'ın Mâtürîd mahallesinden yükselttiği berrak tefekkürle, ne aklı vahyin önüne geçiren rasyonalist sapmalara ne de aklı tamamen felç eden nakilci taassuba teslim olmuştur. O, aklı vahyin hitabını anlama, varlıktaki hikmet nizamını keşfetme ve ilâhî adaletin sırlarına nüfuz etmede Allah'ın insana bahşettiği en yüce ilâhî meş'ale olarak konumlandırmıştır.

Mâtürîdî kelâmının şaheseri olan Kitâbü't-Tevhîd, klasik İslâm düşüncesinin en kâmil bilgi teorilerinden biriyle açılır. Mâtürîdî'ye göre insanın hakikate ulaşmasını sağlayan bilgi kaynakları üç temel sütuna dayanır: İyân (hiss-i selîm / sağlam duyular), Haber (mütevâtir nakil ve vahiy) ve Nazar (istidlâlî akıl yürütme).

Duyular insanı şehâdet âlemine bağlarken, doğru haber geçmişin tecrübesini ve gayb âleminin nasslarını ulaştırır. Ancak duyuların getirdiği verileri değerlendiren, çelişkili haberleri eleyen ve gaybî hakikatlerin aklen imkânsız olmadığını ispatlayan yegâne merci 'Nazar' yani tefekkürî akıldır. Mâtürîdî epistemolojisinde akıl, tek başına şeriat koyucu değildir; lâkin peygamberin tebliğ ettiği hakikatin meşruiyetini ve doğruluğunu tastik eden ilâhî hüccettir. Bir insanın peygamberin risâletine inanması dahi nihayetinde aklî bir delillendirme ve mucizeyi idrak etme ameliyesidir. Bu sebeple Mâtürîdî, taklîdî imanı nakıs kabul etmiş, her mükellefin varlıktaki deliller üzerinden tahkîkî imana yükselmesini farz-ı ayn bir vecibe olarak addetmiştir.

İmâm Mâtürîdî'nin 'Te'vîlâtü'l-Kur'ân' (Te'vîlât-ı Ehl-i Sünne) adlı anıtsal eseri, İslâm tefsir tarihinde rivayet ile dirayeti, lügavî incelikler ile kelâmî ve felsefî derinliği harmanlayan ilk ve en yetkin dirâyet tefsiridir.

Mâtürîdî, eserin mukaddimesinde 'Tefsîr' ile 'Te'vîl' arasında devrim niteliğinde bir ayrım yapar. Ona göre tefsir; sahabenin bizzat şahit olduğu nüzul sebepleri ve kesin tarihî rivayetlerle lafzın tek bir manaya hasredilmesidir ki bu sahada kesinlik esastır. Te'vîl ise, âyetin Arap lisanının kuralları, aklın bedihî ilkeleri ve İslâm'ın genel hikmet nizamı çerçevesinde muhtemel manalara yönlendirilmesi, derunî ve felsefî tahlilidir. Mâtürîdî, müteşâbih âyetleri yorumlarken asla lafzî teşbihe ve cismânî tasavvurlara düşmez; 'Yed' (el), 'Vech' (yüz), 'İstivâ' (arşa hükmetme) gibi lafızları ilâhî kudret, inâyet, hâkimiyet ve celâl tecellîleri olarak te'vîl eder. Böylece vahyin metnini çağlar üstü bir dirilikle felsefî tefekkürün mihveri kılar.

İlâhî sıfatlar bahsinde Mâtürîdî mektebini Eş'ariyye'den ve Mutezile'den ayıran en mümeyyiz vasıf, 'Tekvîn' (yaratma, icad etme, var kılma) sıfatının kudret sıfatından ayrı ve ezelî müstakil bir sübûtî sıfat olarak kabul edilmesidir.

Eş'arîler yaratmayı kudret ve iradenin hâdis (zamansal) taalluku sayarken, Mâtürîdî; Allah'ın Hâlık, Râzık ve Muhyî oluşunun zamana bağlı sonradan olma fiiller olamayacağını, O'nun ezelde de bilfiil Hâlık olduğunu, yaratılanların (mükevven) sonradan var olmasının Tekvîn sıfatının ezeliyetine halel getirmeyeceğini savunur. Mâtürîdî'ye göre ilâhî sıfatlar zâtın ne aynısı ne de zâttan gayrıdır (lâ hüve velâ gayruh). Bu formül, Hristiyan teslisinde olduğu gibi sıfatları bağımsız tanrılara dönüştüren politeizmden ve Mutezile'nin sıfatları inkâr ederek Zât'ı soyut bir hiçliğe indirgeyen ta'tîl sapmasından tevhidi bütünüyle koruyan eşsiz bir metafizik kalkandır.

İslâm teolojisinin en can alıcı meselesi olan kader, kaza ve insan iradesi probleminde İmâm Mâtürîdî, insanın ahlâkî mesuliyetini ve hürriyetini en güçlü savunan Ehl-i Sünnet önderidir.

Cebriyye insanı rüzgârın önündeki kuru bir yaprak gibi görerek ilâhî adaleti zedelerken, Mutezile insanı kendi fiillerinin mutlak yaratıcısı (hâlık) ilan ederek tevhidi parçalamıştır. Mâtürîdî ise meşhur 'Kesb' ve 'İhtiyâr' teorisini inşa etmiştir: Fiili yaratan (halk eden) yegâne kudret Allah'tır; zira yoktan var etmek sadece Zât-ı Bârî'ye mahsustur. Lâkin fiile yönelen, onu tercih eden, niyetlenen ve azmeden insanın cüz'î iradesidir. Mâtürîdî'ye göre insan iradesi vehmî bir hayal değil, Allah'ın insana bahşettiği hakiki bir tercih selâhiyetidir. Kul hayrı dilerse Allah hayrı, şerri dilerse Allah şerri yaratır. Dolayısıyla mükâfat ve ceza, kulun bizzat kendi hür tercihiyle gerçekleştirdiği kesbinin kaçınılmaz ontolojik neticesidir.

Mâtürîdî kelâmının kalbini teşkil eden anahtar kavram 'Hikmet'tir. Mâtürîdî'ye göre Allah Hakîm'dir ve O'nun hiçbir fiili gayesiz, hedefsiz ve hikmetsiz (abes) olamaz.

Eş'arî kelâmında Allah'ın kudretinin mutlaklığı vurgulanarak 'Allah dilerse masum çocukları cehenneme atabilir, bu O'nun mülkünde tasarrufudur ve adildir' fikri tartışılırken; Mâtürîdî bu yaklaşımı kesin bir dille reddeder. Mâtürîdî'ye göre Allah zâtı gereği zâlim olmaktan münezzehtir; O'nun hikmeti ve adaleti, masuma azap etmeyi veya kâfiri mükâfatlandırmayı men eder. Allah'ın her emrinde ve her yasağında yaratılmışların maslahatını gözeten derin bir hikmet ve illet mevcuttur. Eşyada bizzat güzellik (hüsün) ve çirkinlik (kubuh) aklî olarak idrak edilebilir. Akıl, vahiy gelmese dahi adaletin iyi, zulmün, yalanın ve haksızlığın kötü olduğunu kavrayabilecek fıtrî bir nur taşır. Bu sebeple Mâtürîdî'ye göre hiçbir peygamber tebliği ulaşmasa bile insan, aklıyla bir Yaratıcı'nın varlığını bulmakla mükelleftir.

İmâm Mâtürîdî, Berâhime ve Dehriyye gibi peygamberliği inkâr eden felsefî akımlara karşı nübüvvetin aklî ve varoluşsal zorunluluğunu muazzam delillerle savunur.

İnsan aklı genel prensip olarak Yaratıcı'yı kavrasa dahi, ibadetlerin keyfiyetini, ahiret ahvalini, melekût âleminin detaylarını ve ilâhî rızanın ne ile kazanılacağını tek başına bilemez. Bu noktada Nübüvvet, aklın eksik kaldığı ufukları tamamlayan ilâhî bir rehberlik ve rahmettir. Peygamberin doğruluğunu ispatlayan 'Mucize' ise, tabiat kanunlarının mutlak hâkimi olan Allah'ın, elçisinin davasını tastik etmek üzere varlık düzenine yaptığı hârikulâde bir tecellîdir. Mucize akla aykırı (muhâl) değil, bilakis insanın alışık olduğu sebepleri aşan (mümkin-i gayr-ı mu'tad) ilâhî bir tasdiktir. Böylece akıl ve vahiy, birbirini nakzeden iki hasım değil; aydınlatan meş'ale ile görülen hakikatin nurlu ittifakıdır.

Cumhur ulemâsı nezdinde Mâtürîdî çoğunlukla nazarî bir kelâmcı olarak bilinse de, onun Semerkand'daki talebeleri ve çevresi doğrudan tasavvufî ve zühd mektepleriyle iç içedir. Mâtürîdî'nin çağdaşı olan büyük sûfî Hakîm et-Tirmizî'nin 'Hatmü'l-Evliyâ' doktrini ve Mâveraünnehir meşâyihinin edebi, Mâtürîdî akâidinin manevî zeminini oluşturmuştur.

Mâtürîdî kelâmındaki ihlas, nefis tezkiyesi, kalbin tahareti ve amel-iman ayrımı; sonradan Hâce Ahmed Yesevî'nin 'Dîvân-ı Hikmet'inde ve Nakşibendî büyüklerinin usullerinde kemâle erecek olan Türk tasavvuf mektebinin temel akâid harcını teşkil etmiştir. Mâtürîdî'ye göre ameller imanın aslından bir cüz değildir; günah işleyen mümin dinden çıkmaz, fâsık olsa da tevhidi devam eder. Bu engin kuşatıcılık, Türk boylarının İslâm'ı kitleler halinde kabul etmesinde ve Yesevî dervişlerinin Balkanlar'dan Çin sınırına kadar uzanan hoşgörülü irfan medeniyetini inşa etmesinde başat amil olmuştur.

Selçuklu Devleti'nin Nizâmiye medreselerinde ve bilhassa Osmanlı Devleti'nin Dârü'l-Fünûn ve Sahn-ı Semân medreselerinde Mâtürîdî akâidi, devletin resmî ve zihnî omurgasını tesis etmiştir.

Necmeddîn Ömer en-Nesefî'nin 'Metnü'l-Akâid'i ve Ebü'l-Muîn en-Nesefî'nin 'Tebsıratü'l-Edille'si gibi Mâtürîdîliğin en yetkin metinleri, asırlar boyu ulemânın ve dervişânın el kitabı olmuştur. Osmanlı nizamı, Mâtürîdî'nin 'akıl, adalet, hikmet ve hür irade' prensiplerini fıkıhta Ebû Hanîfe'nin genişliği ile birleştirerek üç kıtada farklı din, ırk ve mezhepleri adaletle bir arada yaşatan cihanşümul bir nizamın fikrî temelini kurmuştur. Mâtürîdî düşünce olmaksızın Osmanlı hukuk felsefesini ve adalet dairesini kavramak imkânsızdır.

Kitâbü't-Tevhîd ve Te'vîlâtü'l-Kur'ân'dan seçilmiş şu altın vecizeler, Mâtürîdî tefekkürünün billurlaşmış hülasasıdır:

'Akıl, Allah Teâlâ'nın kullarına bahşettiği en kıymetli vezîridir; vahiy ise o vezîrin tâbi olduğu sultanın fermanıdır.'
'Allah Teâlâ'nın eşyayı yaratması hikmetsiz bir abes veya gayesiz bir tesadüf değildir; varlığın her zerresi O'nun hikmetinin, adaletinin ve rubûbiyyetinin şahididir.'
'İnsan tercihiyle kâsib, Allah yaratmasıyla Hâlık'tır; kulun hürriyeti inkâr edilirse şeriatın teklifi zillet, ilâhî adalet ise mânâsız kalır.'

Günümüz dünyasında bir yanda aklı inkâr eden radikal bağnazlıkların, diğer yanda maneviyatı inkar eden kaba pozitivizmin kıskacında bocalayan modern insan için İmâm Mâtürîdî'nin asırlar öncesinden kurduğu 'Akıl-Vahiy, Adalet-Hikmet, Hürriyet-Mesuliyet' dengesi, İslâm medeniyetinin yeniden inşasında en sağlam deniz feneri olmaya devam etmektedir.

• • Mâhiyet ve Vücûd Ayrımı: Şey'in zihindeki hakikati ile dış dünyadaki tahakkuku arasındaki ontolojik fark; Mâtürîdî'ye göre adem (yokluk) şey değildir, şey olmak ancak vücud bulmakla mümkündür.
• • Kesb-i İhtiyârî: Kulun iradesini bir fiile hasretmesiyle hâsıl olan ahlâkî eylem; kul bu fiilin mûcidi değil kâsibidir.
• • Tekvîn: Varlığı yokluktan varlık sahasına çıkaran ezelî zâtî sıfat; yaratılan şeylerin (mükevven) hudûsu Tekvîn'in kıdemine mâni değildir.
• • Hüsün ve Kubuh (Aklî Güzellik ve Çirkinlik): Adaletin bizâtihi güzel, zulmün bizâtihi çirkin olması; aklın vahiy gelmeden önce bu fıtrî değerleri idrak edebilmesi prensibi.
• • İstidlâl bi'ş-Şâhid ale'l-Gâib: Görünen şehâdet âlemindeki intizam ve sebepleri müşahede ederek görünmeyen gayb âleminin nizamına ve Yaratıcı'sına akıl yürütme metodu.