Ebû Mansûr el-Herevî ve Kitâbü'l-Ebniye: 585 Basit İlaç, Mineral Kimyası ve Kadim Tababet Külliyâtı

İslam dünyasında bilim dili olarak Arapçanın mutlak hâkim olduğu bir devirde, Doğu İslam coğrafyasında Farsçanın da zengin bir bilim ve felsefe dili olarak serpilmesi 10. yüzyıl Sâmânîler dönemine rastlar. Bu tarihi atılımın tıp ve farmakoloji sahasındaki tartışmasız öncüsü, Heratlı büyük bilgin Ebû Mansûr el-Muvaffak b. Ali el-Herevîdir (10. Yüzyıl).

Sâmânî emiri Mansûr b. Nûh'un himayesinde çalışan Herevî, dönemin en büyük ticaret ve kültür kavşağı olan Horasan'da yaşamış; Hindistan, Çin, İran, Mezopotamya ve Akdeniz havzasından gelen kervanların getirdiği binlerce drog ve kimyasal maddeyi bizzat incelemiştir.

«İlim tek bir lisanın inhisarında değildir; hakikat hangi dille ifade edilirse edilsin hakikattir. Farsça gibi tatlı ve zengin bir dille tabiatın şifa eczanesini kaydetmek, doğunun hikmetine hizmettir.» — Ebû Mansûr el-Herevî

Herevî, sadece kitaplardan nakil yapmakla yetinmemiş, bir doğa bilimci ve deneysel kimyager titizliğiyle her ilacın saflık derecesini, erime noktasını ve zehirlilik seviyesini laboratuvarında test etmiştir.

Ebû Mansûr el-Herevî'nin şaheseri olan Kitâbü'l-Ebniye an Hakāikı'l-Edviye (İlaçların Hakikatleri Üzerine Temel Yapılar Kitabı), hem Fars dili tarihi hem de tıp ve kimya tarihi açısından benzersiz bir başyapıttır. Eser, günümüze ulaşan en eski Farsça nesir tıp metnidir.

Herevî, eserin mukaddimesinde amacını şöyle özetler: Hekimlerin ve eczacıların (sayâdıle) piyasada satılan sahte ve bayat ilaçlara aldanmasını önlemek, ilaçların kimyasal özelliklerini netleştirmek ve tedavi edici güçlerini derecelendirmek. Eser, alfabetik olarak düzenlenmiş 585 maddeyi en ince ayrıntısına kadar tahlil eder.

Kitâbü'l-Ebniye'de yer alan 585 basit ilacın dağılımı, Herevî'nin engin tabiat bilgisini gözler önüne serer:

• 466 Bitkisel Drog: Kökler, yapraklar, çiçekler, tohumlar, zamklar, reçineler ve meyveler.
• 75 Madensel ve İnorganik Madde: Metaller, kükürt, arsenik, cıva, tuzlar, kireç, şap ve kıymetli taşlar.
• 44 Hayvansal Madde: Misk, anber, balmumu, süt, boynuzlar ve hayvansal yağlar.

Herevî her madde için Farsça, Arapça, Süryanice, Yunanca ve Sanskritçe karşılıkları vermiş; böylece Doğu ile Batı tıp dilleri arasında devasa bir eşanlamlılar (sinonim) köprüsü kurmuştur.

Herevî'nin eserinin en devrimci yönü, modern inorganik kimyanın öncüsü sayılan mineral ve metal tahlilleridir. Herevî, Câbir b. Hayyân ve Râzî'nin kimya mirasından istifade ederek metallerin oksitlenmesi ve kalsinasyonu üzerine çok net tarifler verir:

1. Sülfatlar ve Oksitler: Bakır sülfat (zâc-ı ahdar) ve bakır oksidin (zencâr) antibakteriyel ve yara kapatıcı özellikleri.
2. Kurşun Kimyası: Mürdeseng (kurşun monoksit) ve üstübeç (kurşun karbonat) hazırlanması, bunların merhem yapımındaki kullanımı.
3. Cıva ve Kükürt: Zencefre (civa sülfür / cinnabar) sentezi ve cilt parazitlerine karşı harici tatbikatı.
4. Kireç ve Alçı: Alçının (kalsiyum sülfat) suyla reaksiyona girdiğinde sertleşme özelliğinin kırık tedavisinde kullanımı (Plaster of Paris öncülü).

Bu kimyasal açıklamalar, Herevî'yi sadece bir botanikçi değil, aynı zamanda erken dönemin en yetkin farmasötik kimyacılarından biri yapar.

Herevî, her ilacın insan bedeni üzerindeki farmakolojik tesirini dört nitelik (sıcaklık, soğukluk, kuruluk, yaşlık) ve dört derece üzerinden sınıflandırmıştır:

• 1. Derece: Etkisi hissedilmeyecek kadar hafif olan, gıda ile ilaç arasındaki maddeler.
• 2. Derece: Bedende belirgin bir değişiklik yapan fakat zarar vermeyen ilaçlar.
• 3. Derece: Şiddetli etki gösteren, dikkatli dozaj gerektiren kuvvetli ilaçlar.
• 4. Derece: Zehir derecesinde yakıcı veya dondurucu olan, doğrudan öldürebilen ve ancak mikro dozlarda panzehirlerle karıştırılarak kullanılan maddeler.

Bu dört dereceli sistem, Kindî'nin geliştirdiği matematiksel dozaj formülüyle uyumlu olup hekime hangi şiddetteki hastalığa hangi dereceden ilaç seçeceğinin kesin cetvelini sunmuştur.

Horasan'ın stratejik konumu sayesinde Herevî, Hint tıbbının (Ayurveda) meşhur bitkilerini İslam dünyasına tanıtmıştır. Eserde ravend-i Çînî (Çin raventi), kâfûr, zencefil, helîle, belîle, âmile (Triphala terkipleri) ve sandal ağacı gibi doğu droglarının botanik özellikleri detaylandırılmıştır.

Herevî bitkilerin hangi mevsimde, günün hangi saatinde ve hangi dağın hangi yamacından toplanması gerektiğini anlatırken kadim tabiat takvimine işaret eder:

«Güneşin ışığıyla olgunlaşan yaprak gündüz toplanır; köklerin öz suyu ise ayın hilalden dolunaya geçtiği gecelerde çekilir. Tabiatın vaktini bilmeyen hekim, şifa yerine kuru saman toplar.»

Orta Çağ'da zehirlenmeler (hem suikastlar hem de zehirli hayvan sokmaları) en büyük tehditlerdendi. Kitâbü'l-Ebniye, toksikoloji sahasında kapsamlı bir rehberdir. Herevî arsenik, baldıran otu, afyon ve kurtboğan (akunit) zehirlenmelerinin klinik semptomlarını ve mide yıkama/kusturma protokollerini açıklar.

Panzehirlerin şahı sayılan 'Tiryâk-ı Fârûk' ve 'Mitridat' terkiplerinin hazırlanışını verirken, yılan etinden elde edilen ekstraktların bağışıklık kazandırıcı tesirlerini biyolojik bir mantıkla izah etmiştir.

Herevî'nin eseri, Doğu İslam dünyasında İbn Sînâ ve Bîrûnî'yi; Batı İslam dünyasında (Endülüs) ise Ebü'l-Kāsım ez-Zehrâvî, İbn Zühr ve İbnü'l-Baytâr'ı derinden etkilemiştir. İbnü'l-Baytâr'ın meşhur el-Câmi' li-Müfredâti'l-Edviye ve'l-Ağziye'sindeki birçok Farsça drog adı doğrudan Herevî'nin terminolojisine dayanır.

Ayrıca günümüz dünya dillerine Arapça ve Farsçadan geçen jips (alçı), zencefil, kâfur, alkol, safran, nafta ve simya gibi onlarca farmakolojik ve kimyasal terimin en erken bilimsel tanımları bu eserde mevcuttur.

Kitâbü'l-Ebniye'yi dünya filoloji ve kitap sanatı tarihinde eşsiz kılan bir diğer mucizevi yön, günümüze ulaşan en eski nüshasının bizzat büyük Fars şairi ve lügatçisi Esedî-i Tûsî (Garşaspnâme müellifi) tarafından hicri 447 (miladi 1055) yılında Tûs şehrinde istinsah edilmiş olmasıdır.

Şu anda Avusturya Milli Kütüphanesi'nde (Viyana) muhafaza edilen bu yazma, tarihte bilinen en eski tarihli Farsça el yazması kitaptır. 19. yüzyılda Avusturyalı şarkiyatçı F.R. Seligmann tarafından keşfedilmiş ve 1859'da Viyana'da basılmıştır. Bu yazma, İslam medeniyetinin kitap koruma ve hat sanatındaki asaletinin canlı bir anıtıdır.

Ebû Mansûr el-Herevî, bundan bin yıl önce tıp ile kimyayı birleştiren, ilacın standardizasyonunu savunan ve doğanın şifa hazinesini akılcı bir tasnifle insanlığın hizmetine sunan öncü bir bilim kahramanıdır.

Onun küresel bilim mirasına armağan ettiği temel ilkeler:

• Ampirik Doğrulama: İlaçların kitaplardan değil, bizzat kimyasal testler ve klinik tecrübelerle tanınması.
• Kimyasal İlaçların Doğuşu: İnorganik tuzların ve minerallerin farmakolojiye sistemli dahil edilmesi.
• Dil ve Kültürlerarası Aktarım: Beş farklı medeniyetin tıp terminolojisini tek bir sözlükte cem etmesi.
• Ekolojik Farkındalık: Bitkilerin mevsimsel ve coğrafi döngülerine saygı duyan sürdürülebilir tıp anlayışı.

Sihravemen Külliyâtı olarak sunduğumuz bu 10 fasıllık eser, Doğu'nun ilk büyük eczacılık abidesini araştırmacılarımızın irfanına takdim etmektedir.