Ebû İshak İbrahim b. Şeybân el-Kırmîsînî: Cebel Zühdü, Helal Lokma, Verâ' ve Sıdk Külliyâtı

Ebû İshak İbrahim b. Şeybân el-Kırmîsînî (ö. 337/948-49), İran'ın batısında, Cebel (Cibâl) bölgesinin kadim merkezi Kırmîsîn'de (bugünkü Kirmanşah) yaşamış, üçüncü ve dördüncü asır tasavvufunun en büyük zühd, verâ' ve istikamet kutuplarından biridir.

Ebû Abdillah el-Mağribî ve Ebû Ali el-Cûzcânî gibi büyük pirlerin meclislerinde bulunmuş; Cüneyd-i Bağdâdî'nin mektebine derin bir hürmetle bağlanmıştır. Kırmîsîn bölgesi, dağlık ve çetin coğrafyasıyla dervişlerin çetin nefis riyazetleri yaptıkları, dünya debdebesinden uzak bir manevi sığınaktı.

İbrahim b. Şeybân, bu dağlık havzada kurduğu zaviyesinde yüzlerce talebe yetiştirmiş; özellikle amellerin niyet safhasındaki dürüstlük (sıdk) ve boğaza giren lokmanın helalliği konusundaki tavizsiz duruşuyla tanınmıştır. Kuşeyrî Risâlesi'nde onun adı, verâ' ve takvanın en güvenilir miyarı olarak zikredilir.

İbrahim b. Şeybân'ın tasavvuf anlayışının en temel sütunu helal lokmadır. Ona göre bir sâlik ne kadar zikrederse etsin, ne kadar teheccüde kalkarsa kalksın, kursağına giren tek bir şüpheli lokma onun kalbini kırk gün karartır ve dualarını perdeler.

Kuşeyrî'nin naklettiği meşhur sözünde İbrahim b. Şeybân şöyle buyurur: 'Kim karnına giren lokmanın nereden geldiğine dikkat etmezse, Allah Teâlâ da onun hangi kapıdan cehenneme atılacağına aldırmaz!'

Ona göre helal lokma sadece midesel bir mesele değildir; helal lokma ibadet şevkini, manevi idraki ve kalbî basireti doğuran nûrânî bir tohumdur. Haram veya şüpheli lokma ise vücutta tembellik, gaflet, şehvet ve günah işleme arzusu olarak tezahür eder. Bu sebeple o, müridlerine kendi ektikleri buğdayı öğütüp yemelerini, çarşıdaki şüpheli yiyeceklerden el çekmelerini emretmiştir.

İbrahim b. Şeybân, verâ' (şüpheli şeylerden titizlikle sakınma) ahlakını dört ana mertebeye ayırmıştır:

1. Âdillerin Verâ'ı: Zahirde haramlığı açık olan şeylerden ve kul hakkından sakınmak. 2. Salihlerin Verâ'ı: Haram olma ihtimali bulunan şüpheli şeyleri terk etmek ('Sana şüphe veren şeyi bırak, şüphe vermeyene bak' hadis-i şerifi gereğince). 3. Mütteakilerin Verâ'ı: Aslında helal olan fakat harama yol açmasından korkulan şeylerin fazlasından kaçınmak. 4. Sıddîkların Verâ'ı: Cenâb-ı Hakk'ın rızasına zerre kadar gölge düşürebilecek, kalbi bir an dahi olsa Allah'tan alıkoyabilecek her türlü dünyevi lezzeti ve alâkayı terk etmek.

Kırmîsînî, kendisi bu dördüncü mertebenin eri idi. Kendisine hediye getirilen bir yiyeceğin helalliğinden en ufak bir kalbî tereddüt duysa, onu yemez, ihtiyaç sahiplerine dahi vermeden önce durumunu tahkik ederdi.

İbrahim b. Şeybân'ın yaşadığı dönemde bazı sapkın fırkalar, batınî keşiflerin ve rüyaların şeriat hükümlerinden üstün olduğunu iddia etmeye başlamıştı. Kırmîsînî, bu tehlikeli zındıklık cereyanına karşı en sert reddiyeleri kaleme alan ve vaaz eden mürşit olmuştur.

O şöyle haykırmıştır: 'Kitap ve Sünnet'in zahirine uymayan her keşif, şeytanın bir aldatmacasıdır. Bir kimse havada bağdaş kurup otursa bile, onun emir ve nehiylere, cemaat namazına ve sünnete bağlılığına bakmadıkça ona veli demeyiniz!'

Bu tavizsiz Ehl-i Sünnet omurgası, Cebel bölgesindeki tasavvuf hareketlerinin sapkın bâtınî-ismailî akımların tuzağına düşmesini engellemiş, tasavvuf ile fıkhın kopmaz birliğini perçinlemiştir.

Kırmîsîn zaviyesinde uygulanan nefis riyazeti, erken dönem Horasan ve Cebel zühdünün bütün çetinliğini taşır. İbrahim b. Şeybân, nefsin terbiye edilmeden kalbin arınamayacağına inanırdı.

O derdi ki: 'Nefis yabani bir merkep gibidir; onu aç bırakmadıkça ve sırtına takva semerini vurmadıkça sana itaat etmez.' Talebelerine az yemeyi, az uyumayı ve az konuşmayı (kıllet-i taâm, kıllet-i menâm, kıllet-i kelâm) emrederdi.

Fakat onun riyazeti, bedene eziyet etmeyi gaye edinen cahilane bir çilekeşlik değildi. Gayesi, bedenin azalarını ruhun emrine amade kılmak ve nefsani şehvetlerin kalbe hükmetmesini önlemekti.

İbrahim b. Şeybân'a göre sıdk (doğruluk), sadece yalan söylememekten ibaret değildir. Sıdk; sâlikin içinin dışı, dışının da içi gibi olmasıdır. İçi başka, dışı başka olan kimse tasavvuf yolunda münafıktan farksızdır.

O şöyle buyurur: 'Sıddîk odur ki, kalbindeki sırları pazara çıkarsalar ve halka gösterseler, utanacağı tek bir gizli günahı veya ayıbı bulunmaz.'

İstikamet ise kerametten bin kat üstündür. 'Senden keramet değil, istikamet istenmektedir. Rabbini razı eden şey fevkalade haller değil, istikrarlı ve ihlaslı kulluktur' diyerek müridlerini zahiri gösterişlerden men etmiştir.

Kendi nefsine karşı bir aslan kadar çetin ve tavizsiz olan İbrahim b. Şeybân, fakirlere, gariplere ve yetimlere karşı bir anne kadar şefkatli ve merhametliydi. Cebel bölgesinin dondurucu kışlarında dağ köylerindeki yoksullara yakacak ve yiyecek taşır, bunu gizlice yapardı.

Kendi tekkesine gelen yolcuların ayaklarını yıkar, onlara en güzel yemekleri ikram eder, kendisi ise kuru ekmek ve sirkeyle iftar ederdi. 'Müminin fütüvveti, kendi hakkından vazgeçmesi fakat kardeşinin hakkını canı pahasına korumasıdır' buyururdu.

Bu engin merhamet, Kırmîsîn halkının ona karşı derin bir muhabbet ve sadakatle bağlanmasını sağlamıştır.

İbrahim b. Şeybân, dönemin büyük velisi Ebû Abdillah el-Mağribî'nin en gözde talebelerindendi. el-Mağribî onun hakkında: 'Bizden sonra Cebel dağlarının manevi bekçisi İbrahim b. Şeybân'dır. Onun verâ'ına denk bir genç görmedim' demiştir.

Bağdat'tan Cebel'e gelen seyyah dervişler, Kırmîsînî'nin meclisine uğramadan geçmezlerdi. Ebû Bekir et-Tımistânî ve Ebû Ali er-Rûzbârî gibi pirler, onun helal lokma ve takva konusundaki fetvalarını hürmetle kabul ederlerdi.

Bu irfani ağ, İslam coğrafyasının farklı havzalarında yaşayan ariflerin aynı manevi gayede nasıl birleştiklerini gösterir.

Ebû İshak İbrahim b. Şeybân, hicrî 337 (miladi 948-49) yılında Kırmîsîn'de Hakk'ın rahmetine kavuşmuştur. Vefat döşeğindeyken talebelerine son vasiyeti şu olmuştur: 'Kitap ve Sünnet'e sımsıkı sarılın. Boğazınızdan geçen lokmayı kırk kere süzün. Nefsinize asla güvenmeyin ve ölümün her an ensenizde olduğunu unutmayın.'

Cenazesi Kırmîsîn'de defnedilmiş, kabri asırlarca zahitlerin, âbidlerin ve takva ehlinin feyiz aldığı bir ziyaretgâh olmuştur. İbnü'l-Cevzî Sıfatü's-Safve'de, Zehebî Siyer'de onun yüksek menkıbelerini övgüyle kaydetmişlerdir.

Modern dünyanın en büyük manevi buhranı, helal ile haram arasındaki sınırların flulaşması ve tüketim hırsının kalpleri istila etmesidir. İbrahim b. Şeybân'ın bin yıl öncesinden yükselen feryadı, bugün her zamankinden daha acil bir ihtiyaçtır.

O bize hatırlatır ki; kalbin huzuru lüks saraylarda veya sınırsız tüketimde değil, bir lokma helal ekmekte ve Hakk'a karşı samimi bir ubûdiyyettedir. Onun verâ' mektebi, kirlenen vicdanlarımızı arındıracak saf bir kevser pınarıdır.