Ebû İshâk ez-Zerkâlî ve es-Sahîfetü'z-Zerkâliyye: Tuleytula Zîci, Evrensel Usturlap (Azafea) ve Güneş Apojesi Külliyâtı

FÂSIL I: Endülüs Astronomisinin Altın Çağı ve Tuleytula (Toledo) Havzası

5./11. yüzyıl Endülüs'ü, Mülûkü't-Tavâif (Tavaif-i Mülûk) döneminin siyasî bölünmüşlüğüne rağmen, ilim ve sanatta tarihin en parlak zirvelerinden birini yaşamıştır. Bu dönemin en mühim bilim merkezi, Benî Zünnûn hânedanının hüküm sürdüğü Tuleytula (Toledo) şehriydi. Tuleytula Emîri el-Me'mûn Yahyâ b. Zünnûn, sarayını doğudan ve batıdan gelen Müslüman, Yahudi ve Hristiyan bilginlerin bir arada tartıştığı bir akademiye dönüştürmüştü. İşte bu kozmopolit ve dinamik ortamda, astronomi tarihinin en dâhi gözlemcilerinden ve alet tasarımcılarından biri olan Ebû İshâk İbrâhîm b. Yahyâ ez-Zerkâlî (Batı dünyasında Arzachel olarak bilinir, ö. 493/1100) sahneye çıktı.

Tuleytula Rasathanesi, İslam dünyasındaki Bağdat ve Merâga gelenekleriyle yarışacak düzeyde dakik gözlemler üretmiş; İbn Saîd el-Kurtubî gibi tarihçilerin riyâsetinde kurulan rasat heyeti, Doğu astronomi tablolarının Endülüs semalarındaki koordinat hatalarını düzelterek meşhur Tuleytula Zîci'ni (Toledan Tables) vücuda getirmiştir. Bu bilimsel patlamanın kalbinde ise bizzat Zerkâlî'nin zanaatkâr dehası ve riyâzî muhakemesi yatmaktadır.

FÂSIL II: Zanaatkârlıktan Felekiyyât Üstatlığına: Zerkâlî'nin Yükselişi

Zerkâlî'nin biyografisi, ilimler tarihinde zanaat (teknoloji) ile saf teorinin (matematik ve felsefe) nasıl muhteşem bir terkip oluşturduğunu gösteren eşsiz bir misaldir. Aslen bir demirci ve marangoz çırağı olan Zerkâlî, Tuleytula astronomlarının sipariş ettiği pirinç usturlapları, kadranları ve mekanik aletleri öylesine akıl almaz bir incelikle imal ediyordu ki, dönemin Kadısı ve bilim hamisi İbn Sâid el-Endelüsî onun ham dehasını fark etti.

Zerkâlî'ye sadece alet yapması değil, aletin dayandığı Ptolemaiosçu (Batlamyusçu) geometriyi ve trigonometriyi öğrenmesi tavsiye edildi. Kısa sürede Öklid geometrisini ve küresel trigonometriyi yutan Zerkâlî, ustası olduğu astronomların teorik hatalarını bizzat yaptığı gözlemlerle tashih eden bir başüstada dönüştü. Artık o sadece alet döven bir demirci değil; feleklerin kanunlarını yeniden yazan Tuleytula Rasathanesi'nin başastronomuydu.

FÂSIL III: Usturlap Teknolojisinde Devrim: Kutup Sınırlamasını Aşan 'Azafea'

Ortaçağ boyunca kullanılan klasik usturlapların (usturlâb-ı basît) en büyük kısıtlaması, her bir enlem derecesi için ayrı bir safiha (plaka) gerektirmesiydi. Bir denizci veya seyyah Kurtuba'dan Kahire'ye, oradan Bağdat'a gittiğinde aletin içindeki levhayı değiştirmek zorundaydı ve kutup noktalarına yaklaşıldıkça stereografik izdüşüm deforme oluyordu.

Zerkâlî, bu asırlık problemi ortadan kaldıran devrimci bir alet icat etti: es-Sahîfetü'z-Zerkâliyye (Batı dillerinde Azafea veya Saphaea Arzachelis). Bu alet, enlem kısıtlamasını tamamen kaldıran ilk "evrensel usturlap" idi. Tek bir pirinç levha üzerinde, yeryüzünün her noktasında ve her enlemde gök cisimlerinin yüksekliklerini, zamanı, burç geçişlerini ve coğrafi koordinatları hatasız hesaplayabiliyordu.

FÂSIL IV: es-Sahîfe'nin Geometrik ve Stereografik İzdüşüm Matematiği

Zerkâlî'nin es-Sahîfe'de uyguladığı riyâzî buluş, izdüşüm merkezini gök kutbundan ekinoks noktasına (koç veya terazi burcu başlangıcına) kaydırmasıydı. Bu dâhiyane teknik, gök küresini boylam ve enlem daireleriyle birlikte ekvator düzlemine değil, kolürler dairesine izdüşürüyordu.

Zerkâlî bu aletin kullanımını anlatan yüz fasıllık bir el kitabı kaleme almış; alet Kastilya Kralı X. Alfonso'nun emriyle İspanyolcaya ve ardından Latinceye çevrilerek Rönesans Avrupası'nda denizcilik ve astronomi eğitiminin temel taşı olmuştur.

FÂSIL V: Tuleytula Zîci (Toledan Tables): Gözlemsel Astronomi

Zerkâlî'nin başında bulunduğu Tuleytula gözlem heyeti, 1068-1080 yılları arasında yürüttüğü rasatlarla meşhur ez-Zîcü't-Tuleytulî'yi (Toledo Tabloları) tamamlamıştır. Bu zîc, el-Hârizmî ve el-Bettânî'nin doğu zîclerini Endülüs meridyenine göre tashih etmiş; Güneş, Ay ve beş gezegenin (Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter, Satürn) efemerislerini saniyeler mertebesinde dakiklikle vermiştir.

Zerkâlî bu zîcte Akdeniz'in coğrafi boylam uzunluğunu da düzeltmiştir. Batlamyus'un 62 derece olarak aşırı şişirdiği Akdeniz boylam uzunluğunu yaptığı Güneş ve Ay tutulması gözlemleriyle 42 dereceye indirerek gerçeğe en yakın değeri tespit etmiştir. Bu düzeltme, sonraki yüzyıllarda haritacılık ve denizcilikte devrim yaratmıştır.

FÂSIL VI: Güneş Apojesinin (Evc-i Şems) Hareketi ve Presesyon Keşfi

Astronomi tarihinde Zerkâlî'ye ait en büyük teorik keşif, Güneş apojesinin (Güneş'in Dünya'dan en uzak olduğu yörünge noktasının) sabit yıldızlara göre müstakil bir harekete sahip olduğunu ispatlamasıdır. Batlamyus bu noktanın sabit olduğunu iddia etmişti. Zerkâlî ise 25 yıl süren aralıksız gözlemlerle apojenin yılda 12.04 yay saniyesi (yüzyılda yaklaşık 1 derece) hızla hareket ettiğini matematiksel olarak kanıtladı (modern astronomi değeri 11.8 yay saniyesidir).

Bu muazzam keşif, asırlar sonra Nicolaus Copernicus (Kopernik) tarafından De revolutionibus orbium coelestium adlı meşhur eserinde Zerkâlî'nin ismi hürmetle zikredilerek doğrulanmış ve heliosentrik (güneş merkezli) modelin inşasında kritik bir basamak teşkil etmiştir.

FÂSIL VII: Gezegen Yörüngelerinde Oval Eğriler: Kepler Öncesi Eliptik Sezişler

Zerkâlî, Merkür gezegeninin episikl merkezinin dairesel bir hat değil, yumurta biçimli (beyzî / oval) bir yörünge çizdiğini matematiksel modellerle göstermiştir. Aristoteles ve Batlamyus kozmolojisinin kutsal saydığı "kusursuz dairesel hareket" dogmasını sarsan bu gözlem, Johannes Kepler'in eliptik yörüngeler kanununa giden yolda İslam astronomisinde atılmış en cesur teorik adımdır. Zerkâlî, gezegenlerin merkezkaç sapmalarını el-Kamerü'l-Müheyyâ ve gezegen aletleri risalelerinde mekanik dişlilerle simüle etmiştir.

FÂSIL VIII: Tuleytula Su Saatleri: Hidrolik ve Astronomik Zaman Ölçümü

Zerkâlî sadece gökleri değil, yeryüzünde zamanı ölçen hidro-mekanik aletleri de inşa etmiştir. Tuleytula'da Tajo (Tajo/Tagus) nehri kıyısında inşa ettiği meşhur İki Su Saati, ortaçağ mühendisliğinin harikası kabul edilirdi. Hilalin doğuşundan dolunaya kadar her gün belirli bir su seviyesiyle dolan, ayın küçülmesiyle birlikte yine gün gün aynı oranda boşalan bu hidrolik havuzlar; Ay'ın sinodik döngüsünü ve gece-gündüz saatlerini dakikası dakikasına gösteriyordu. 1085 yılında Hristiyanlar şehri fethettiğinde bu saatlerin işleyiş mekanizmasını çözememiş, aleti sökmeye kalkıştıklarında mekanizma bozulmuş ve bir daha yeniden yapılamamıştır.

FÂSIL IX: Zerkâlî'nin İlim Mirası: Endülüs Felsefesi ve Alfonso Tabloları

1085'te Tuleytula'nın düşmesi üzerine Kurtuba'ya hicret eden Zerkâlî, ömrünün son yıllarını burada talebe yetiştirerek ve gözlemlerini derinleştirerek geçirmiştir. Onun açtığı çığır, Endülüs'te Batlamyus eleştirisini başlatan İbn Bâcce, İbn Tufeyl ve İbn Rüşd ekolünün zeminini hazırlamıştır. 13. yüzyılda Kral Alfonso X el Sabio tarafından hazırlatılan meşhur Tablas Alfonsíes (Alfonso Tabloları), esasen Zerkâlî'nin zîcinin Latinceye adapte edilmiş halidir ve bütün Avrupa gemiciliğini iki asır boyunca yönlendirmiştir.

FÂSIL X: Kopernik, Kepler ve Ay'daki Arzachel Krateri

Kopernik, gök cisimlerinin devinimlerini açıklarken Zerkâlî'nin gözlem verilerine dayanmış ve ondan "Arzachel Hispanus" olarak sitayişle bahsetmiştir. Kepler ise optik ve gezegen hareketleri üzerine yazdığı metinlerde Zerkâlî'nin alet tasarımlarını incelemiştir. Modern astronomi camiası, Endülüs'ün bu dâhi evladının hatırasına hürmeten, Ay'ın güney yarıküresinde yer alan 97 kilometre çapındaki devasa kraterlerden birine resmen Arzachel Krateri adını vermiştir. Zerkâlî, demir ve pirince can veren parmaklarıyla gökyüzünün en derin sırlarını yeryüzünün ebedî ilim hafızasına nakşetmiştir.