Ebû İshak es-Sa'lebî: el-Keşf ve'l-Beyân, Arâisü'l-Mecâlis ve Kısas-ı Enbiyâ Külliyâtı

Hicrî dördüncü ve beşinci asırlar, Horasan havzasının ve bilhassa Nişabur şehrinin İslâm medeniyetinin ilmî, edebî ve tasavvufî kalbi haline geldiği altın bir çağdır. Gazneli ve erken Selçuklu devirlerine tekabül eden bu devirde Nişabur; hadis meclisleri, tefsir halkaları, kelâm münazaraları ve Melâmetiyye-sûfiyye tekkeleriyle muazzam bir terkip oluşturmuştur. İşte bu velûd muhitin en müşahhas abidesi, tefsir ve kıssalar sahasının tartışmasız reisi Ebû İshak Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm es-Sa'lebî en-Nîsâbûrî'dir (ö. 427/1035).

Sa'lebî lakabını, kürkçülük veya dericilikle meşgul olan ailesinden tevarüs ettiği nakledilir. Lakin o, maddi kürklerin ötesinde, hakikat tâliplerine ilahî vahyin ve nebevî kıssaların nûrânî kisvelerini giydiren bir irfan mimarı olmuştur. İbn Hallikân onun hakkında: 'Kendi asrında tefsir ilminin yegâne imamı, lügat ve edebiyatta hüccet, rivayetleri nakletmede sika ve son derece dindar bir zâttı' der. Zehebî ise onun vaaz meclislerindeki cezbeli atmosferi, geniş hafızasını ve Kur'an ilimlerindeki ihâtasını sitayişle yâd eder.

Sa'lebî'nin yetiştiği muhitte Ebû Bekir el-Kaffâl eş-Şâşî, Ebü'l-Hasan el-Bûşencî ve Ebû Bekir İbn Mihrân gibi kıraat ve fıkıh devleri bulunmaktaydı. Sa'lebî, bir taraftan kıraat vecihlerini en ince fonetik hususiyetleriyle zabt ederken, diğer taraftan Arap dilinin zengin mecaz, istiâre ve şiir mirasını tefsire taşımış; böylece tefsir ilmini kuru gramer tahlillerinden kurtarıp canlı bir tarih ve hikmet meşherine dönüştürmüştür.

Sa'lebî'nin ilim dünyasındaki en muazzam eseri, asırlar boyu müfessirlerin müracaat menbaı olan el-Keşf ve'l-Beyân fî Tefsîri'l-Kur'ân isimli devasa tefsiridir. Bu eser, müellifinden sonra gelen Ebü'l-Hasen el-Vâhidî'nin el-Basît'ine, Begavî'nin Meâlimü't-Tenzîl'ine ve Kurtubî'nin el-Câmi'ine doğrudan kaynaklık ve rehberlik etmiştir. Sa'lebî, tefsirinin mukaddimesinde devrinin tefsir yazımındaki kusurları tahlil ederek kendi usulünü ortaya koyar.

Ona göre tefsirciler üç ana zümreye ayrılmıştır: Bir kısmı sadece garip kelimeleri ve gramer kaidelerini şerhetmiş fakat rivayet ve ahkâmı ihmal etmiştir; bir kısmı hadis ve selef rivayetlerini toplamış lakin sıhhat derecelerine ve fıkhî istinbatlara girmemiştir; diğer bir kısmı ise zühd ve işârî nüktelere dalıp zahirî nazmı ve nüzul ortamını gözetmemiştir. Sa'lebî, el-Keşf ve'l-Beyân'da bu üç kanadı tek bir nehirde birleştirmeyi gaye edinmiştir.

Eserin en çarpıcı hususiyetlerinden biri, sûre başlarında ve âyetlerin tefsirinde sahih isnat zincirlerini titizlikle zikretmesi, Kur'an'ın nazmındaki harikulade akışı ve fonetik uyumu şiir şahitleriyle (istişhâd) berraklaştırmasıdır. Sa'lebî, tefsirinde her âyetin nüzul sebebini, fıkhî hükümlerini, kıraat ihtilaflarını ve nihayet kıssalardan süzülen kalbî ve manevî ibretleri kusursuz bir mimariyle takdim etmiştir.

İslâm kültür dünyasında 'Kısas-ı Enbiyâ' denildiğinde akla gelen ilk ve en tesirli başyapıt, Sa'lebî'nin kaleme aldığı Arâisü'l-Mecâlis fî Kısasi'l-Enbiyâ adlı ölümsüz eseridir. 'Meclislerin Gelinleri' manasına gelen bu unvan, müellifin kıssaları birer kuru kronoloji olarak değil; meclisleri süsleyen, kalpleri vecd ile titreten birer irfan ve hikmet tacı olarak görmesinden mülhemdir.

Sa'lebî bu eserinde, kâinatın ve meleklerin yaratılışından başlayarak Hz. Âdem'den Hâtemü'l-Enbiyâ Hz. Muhammed Mustafa'ya (s.a.v.) kadar bütün peygamberlerin hayatını, risalet mücadelelerini, kavimlerinin helak veya necatını muazzam bir edebî dille nakleder. Eserin üslubu o kadar akıcı, canlı ve tesirlidir ki, asırlar boyu hem medreselerde âlimlerin hem de tekkelerde ve halk meclislerinde zâhidlerin başucu kitabı olmuştur.

Sa'lebî'nin kıssa metodolojisi, hadiselerin zahirî cereyan tarzını tasvir ederken arka plandaki kader planını, nefsani zaaflar ile ilahî inayet arasındaki metafizik çatışmayı ortaya çıkarmaya dayanır. Peygamberlerin kıssaları onun kaleminde, insanın yeryüzündeki gurbetine, nefsine karşı verdiği cihada ve Rabbine kavuşma hasretine dair ebedi birer remiz ve hakikat mektebidir.

Sa'lebî, Arâisü'l-Mecâlis'in ilk meclislerinde insanın yaratılış macerasını ontolojik bir derinlikle ele alır. Çamurun yoğrulması, ruhun bedene nefh edilmesi ve meleklerin secdeye davet edilişi sahneleri, ilahî hikmetin insanın hilafet sırrında nasıl tecelli ettiğini gösterir. Sa'lebî, meleklerin 'Orada bozgunculuk yapacak birini mi yaratacaksın?' sualine verilen ilahî cevabı, esmâ ilminin insana talim edilmesiyle şerheder.

İblis'in kibri, ateşin toprağa üstünlüğü vehmi ve neticede ilahî dergâhtan kovuluşu; Sa'lebî'nin tahlillerinde nefsin bencillik ve haset tuzaklarının ilk prototipi olarak tasvir edilir. Cennetten yeryüzüne iniş, bir ceza olmaktan ziyade, Âdem'in kemâlâtını sergileyeceği ve tevbenin gözyaşlarıyla arınacağı yeryüzü halifeliği sahnesinin açılışıdır. Âdem ile Havvâ'nın Serendib ve Cidde'deki ayrılıkları, Arafat'taki vuslatları Sa'lebî'nin tasvirleriyle bir irfan destanına dönüşür.

Hz. İdrîs'in göklere ref'i ve kalemle yazmanın, felekler ilminin başlangıcı fasıllarından sonra Hz. Nûh meclisine geçilir. Sa'lebî, dokuz yüz elli yıllık sabır mücadelesini, geminin inşasındaki metafizik sırları, Cûdî dağına oturuşunu ve Tufan'ın sadece bir coğrafi felaket değil, şirkin ve kibrin yeryüzünden tasfiyesi olduğunu âyet ve rivayetlerin ışığında tafsilatıyla izah eder.

Sa'lebî'nin kıssa anlatımındaki en parlak zirvelerden biri Hz. İbrâhîm'in (a.s.) tevhidi arayışı ve putperest nemrut zihniyetiyle mücadelesidir. Yıldızlara, aya ve güneşe bakıp 'Ben batanları sevmem' (Lâ uhibbu'l-âfilîn) nidasıyla fâni varlıklardan zât-ı Bârî'ye yönelişi, fıtrî aklın vahiy nuruyla buluşmasının muhteşem bir tablosu olarak işlenir.

Mabetteki putların baltayla kırılması ve büyük putun boynuna baltanın asılması hadisesi, aklın şirki kendi mantığıyla mahkum edişinin şaheseridir. Ardından gelen mancınık sahnesi ve Nemrud'un alev alev yanan ateşine atılış anı; Sa'lebî'nin rivayetlerinde ceberût ile melekûtun karşılaştığı bir sahneye evrilir. Cibrîl-i Emîn'in 'Bir hacetin var mı?' sualine Halîlullah'ın verdiği: 'Sana hayır, Rabbime gelince O'nun halimi bilmesi istememe hacet bırakmaz' cevabı, tevekkül ve teslîmiyetin zirvesidir.

Ateşin 'Ey ateş! İbrâhîm'e karşı serin ve selametli ol!' emriyle bir gülistana dönüşmesi, tabiat kanunlarının ilahî iradeye mutlak mutavaatını gösterir. Sa'lebî ayrıca Kâbe'nin inşası, Hz. İsmâil'in teslimiyetle kurban edilmeye rıza göstermesi ve koçun fidye olarak indirilmesi safhalarını, nefsin en sevdiklerini Allah yolunda feda etme ahlakı olarak derinlemesine şerheder.

Kur'an-ı Kerîm'in 'Ahsenü'l-Kısas' (Kıssaların En Güzeli) olarak tavsif ettiği Yûsuf Sûresi, Sa'lebî'nin el-Keşf ve'l-Beyân'ında ve Arâis'inde onlarca sayfalık abidevi bir tahlille serdedilir. Sa'lebî, Yûsuf'un (a.s.) gördüğü on bir yıldız, güneş ve ayın secde rüyasından başlayarak, haset kuyusuna atılışını ve kervanla Mısır köle pazarına sürüklenişini bir kader mektebi olarak okur.

Züleyha hadisesi, Sa'lebî'nin kaleminde nefsanî heveslerin insanı nasıl esir ettiği, iffet ve Allah korkusunun ise köleyi nasıl cihan sultanı kıldığı dersine dönüşür. Zindandaki tebliğ, rüya tabirleri ve Mısır kıtlık yıllarının iktisadi idaresi; hikmet ve adaletin devleti nasıl ihya edeceğini ortaya koyar. Sa'lebî, Hz. Ya'kûb'un hüznünü (Hüzünler Evi / Beytü'l-Ahzân), gözlerinin ağarmasını lakin ümidini zerrece kaybetmeyişini Sabr-ı Cemîl'in zirvesi olarak tasvir eder.

Yûsuf'un gömleğinin Ya'kûb'un gözlerine sürülüp görmeye başlaması sahnesi, koku ve görme duyularının manevî irtibatına dair enfes işârî tahlillerle bezenmiştir. Nihayet tahta çıkış ve kardeşlerin secdeye kapanışı; kaderin ilahî nakışlarının nasıl bir adaletle örüldüğünü ve affetmenin intikamdan ne kadar yüce olduğunu haykırır.

Sa'lebî'nin kıssalar külliyâtında en geniş yer tutan peygamberlerden biri Hz. Mûsâ'dır (a.s.). Nil nehrine bırakılan sandıktan sarayda büyümesine, Medyen'e hicretinden Şuayb'ın (a.s.) yanında on yıl çobanlık yapmasına kadar her safha ilahî terbiyenin bir basamağıdır. Tûr dağında ateş sûretinde tecelli eden Nûr-ı İlâhî ve 'Ben senin Rabbinim, pabuçlarını çıkar!' hitabı, Kelimullah makamının başlangıcıdır.

Firavun'un kibri karşısında Mûsâ'nın asâsı ve yed-i beyzâsı (parıldayan ak el); sihirbazların kurgusal illüzyonlarını ilahî hakikatin tek bir hamlesiyle yutmuştur. Sihirbazların derhal secdeye kapanıp canları pahasına imandan dönmeyişleri, basiretin açıldığı anda fâni tehditlerin hiçbir kıymetinin kalmadığını gösterir. Kızıldeniz'in on iki yola yarılarak İsrâiloğullarına geçit vermesi ve Firavun'un ordusuyla boğulması, zalimlerin mutlak akıbetini teyit eder.

Sa'lebî, Tûr dağındaki kırk günlük halveti, Levhaların indirilmesini, Sâmirî'nin altın buzağı fitnesini ve Karun'un hazineleriyle yerin dibine batırılışını muazzam bir içtimai tahlille sunar. Servete ve maddeye tapan Karun mantığı, imanın ve tevazuun zıddı olarak cemiyetleri çökerten bir virüs şeklinde teşhis edilir.

Hz. Îsâ'nın (a.s.) kıssası, Sa'lebî'nin eserinde kudsiyet ve ruhanî lütufların zirveye ulaştığı fasıllardan biridir. Hz. Meryem'in mâbede adanması, Zekeriyyâ'nın (a.s.) himayesinde gaybî rızıklarla beslenmesi ve Cebrâîl'in temessülüyle babasız olarak hamile kalışı, ilahî kudretin sebepler dairesini aşan mucizevi yaratılışının ispatıdır.

Kavminin iftiralarına karşı kundaktaki bebeğin 'Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum; O bana kitabı verdi ve beni peygamber kıldı' diyerek konuşması, iffetin bizzat vahiy lisanıyla müdafaasıdır. Sa'lebî, Hz. Îsâ'nın çamurdan kuş yapıp üflemesiyle kuşun canlanmasını, anadan doğma körleri ve alacalıları iyileştirmesini, ölüleri Allah'ın izniyle diriltmesini; kaba maddeciliğe gömülmüş Yahudi toplumuna ruhun ve ahiretin varlığını hatırlatan şok dalgaları olarak şerheder.

Havarilerle olan Maide (gök sofrası) hadisesi, Yahudilerin tuzak kurarak onu çarmıha germek istemeleri ve Cenâb-ı Hakk'ın 'Onu öldürmediler ve asmadılar, onlara öyle benzetildi' (Şübbihe lehüm) sırrıyla Hz. Îsâ'yı semaya ref' edişi Sa'lebî'nin tahlillerinde berraklaşır. Âhir zamanda nüzûl-i Îsâ akidesi ve Deccâl fitnesinin bertaraf edilişi de bu fasılda selef rivayetleriyle temellendirilir.

Sa'lebî, gerek tefsirinde gerekse Arâisü'l-Mecâlis'inde peygamberlerin mucizelerini müstakil bir kelâmî ve metafizik zaviyeden tetkik eder. Ona göre mucize, kâinattaki sebep-sonuç zincirinin mutlak değil, ilahî iradenin elinde birer perde olduğunu beşeriyete ilan eden olağanüstü (hârikulâde) tasarruflardır.

Peygamberlerin mucizeleri, yaşadıkları çağın en ileri seviyedeki iddialarını nakzedecek mahiyette gelmiştir: Firavun devrinde sihir revaçta olduğu için Hz. Mûsâ'ya asâ; Roma ve Grek havzasında tıp revaçta olduğu için Hz. Îsâ'ya ölüleri diriltme; Cahiliye Arabistanında şiir ve belâgat zirvede olduğu için Hz. Muhammed'e (s.a.v.) benzeri getirilemez olan Kur'an-ı Kerîm bahşedilmiştir.

Sa'lebî, mucizelerin peygamberin kendi şahsi kudretiyle değil, doğrudan doğruya 'Bi-iznillâh' (Allah'ın izni ve yaratmasıyla) vuku bulduğunu ısrarla vurgular. Bu tahlil, mucizeyi şirke veya peygamberi ilahlaştırmaya vardıran sapkın inançlara karşı tevhid akidesinin sarsılmaz zırhıdır. Mucize, tabiatın kanun koyucusunun bizzat mührünü hadiseler üzerine basmasıdır.

Ebû İshak es-Sa'lebî'nin İslâm ilim tarihindeki yeri ve mirası, hem büyük bir takdirle hem de metodolojik tenkitlerle karşılanmıştır. Sonraki asırlarda İbn Kesîr ve İbn Teymiyye gibi selef mektebi mensupları, onun tefsirinde ve Arâis'inde naklettiği bazı garip İsrâiliyyât rivayetlerini ve zayıf hadisleri tenkit etmişlerdir. Lakin çağdaşı ve ardılı olan cumhur-ı ulema, onun hüsn-i niyetini, lügat vukufunu ve İslâm kıssa edebiyatına kazandırdığı abidevi serveti teslim etmiştir.

Sa'lebî'nin gayesi, rivayetleri kuru bir cerh-ta'dîl süzgecinden geçirip budamak değil; ilk dört asrın şifahi ve yazılı nebevî kıssa hafızasını bir araya getirip kaybolmaktan kurtarmaktı. Eserlerinde kullandığı edebî estetik, insan psikolojisini kavrayan derin tasvirler ve ahlaki nasihatler; İslâm dünyasında Mevlânâ'nın Mesnevî'sinden Attâr'ın Mantıku't-Tayr'ına, Fuzûlî'den Şeyh Galib'e kadar bütün bir edebiyat ve irfan damarını beslemiştir.

Hulasa olarak Sa'lebî, Kur'an kıssalarını zamanın ve mekânın dar kalıplarından çıkarıp her müminin kendi nefsinde yaşayacağı birer tevhid, sabır, iffet ve tevekkül seferine dönüştürmüştür. Onun mirası, vahyin nûruyla nurlanmış bir tarih şuurunun ve nebevî hikmet aşkının ebedî bir abideleşmesidir.