Ebû İshâk el-İsferâyînî: Horasan Kelâmı, el-Câmi' fî Usûli'd-Dîn, Akıl-Vahiy Telifi ve Marifetullah Külliyâtı

Hicrî dördüncü asrın sonları ile beşinci asrın başları, İslâm kelâm düşüncesinde İmam Ebü'l-Hasan el-Eş'arî'nin açtığı çığırın Horasan ve Mâverâünnehir topraklarında sistemleştiği en parlak evredir. Bu intikal çağında Eş'arî düşüncesi üç muazzam dehanın omuzlarında yükseldi: Irak ve Mağrip havzasında Kādî Ebû Bekir el-Bâkıllânî, Horasan'da Ebû Bekir İbn Fûrek ve Ebû İshâk el-İsferâyînî (ö. 418/1027).

İsferâyin kasabasında doğan ve ilim tahsili için Bağdat'a giderek Ebü'l-Hasen el-Bâhilî gibi Eş'arî'nin birinci nesil talebelerinden ders alan İsferâyînî, kısa sürede fıkıh usûlü, kelâm ve mantık sahalarında devrinin reisi haline geldi. Ona kelâm ve fıkıhtaki sarsılmaz dirayeti sebebiyle 'Rüknüddîn' (Dinin Direği) unvanı verildi.

İbn Hallikân ve Sübkî, İsferâyînî'nin derinliğini naklederken çağdaşı büyük fakihlerin ve mutasavvıfların dahi itikadî meselelerde onun fetvasına müracaat ettiğini, Nîşâbur'un entelektüel çehresini onun ders halkalarının değiştirdiğini kaydeder.

İsferâyînî'nin İslâm eğitim tarihindeki en mühim rollerinden biri, Nîşâbur halkı ve emîrleri tarafından bizzat kendisi için yaptırılan müstakil medresedir. Bu medrese, yarım asır sonra Nizâmülmülk'ün kuracağı meşhur Nizâmiye medreselerinin doğrudan kurumsal öncüsü ve ilham kaynağı olmuştur.

Nîşâbur'da kurulan bu kürsüde İsferâyînî, Eş'arî kelâmı ile Şâfiî fıkhını sentezleyen talebeler yetiştirdi. Onun ders meclisleri sadece kelâm tartışmalarının yapıldığı bir akademi değil; aynı zamanda talebenin ahlaki ve manevi olgunluğa eriştirildiği bir irfan meclisiydi.

Ebû Nuaym el-İsfahânî ve Abdülkerîm el-Kuşeyrî gibi dönemin abidevi ricali, İsferâyînî'nin meclislerine devam etmiş ve onun usulünden derin ilhamlar almıştır. Kuşeyrî, er-Risâle'sinde İsferâyînî'yi zahir ilimleri ile bâtın hakikatlerini mezceden kutup bir üstat olarak hürmetle anar.

İsferâyînî'nin şaheseri olan el-Câmi' fî Usûli'd-Dîn (veya en-Nüket fî Usûli'd-Dîn), Eş'arî kelâmının en metodik metinlerinden biridir. Eserin temel gayesi, imanı körü körüne bir taklitten kurtarıp aklî ve naklî delillerle tahkim edilmiş sarsılmaz bir yakîne dönüştürmektir.

İsferâyînî'ye göre marifetullah (Allah'ı bilmek), aklı başında her mükellefe farz olan ilk vazifedir. Ancak bu bilme eylemi vehimlerle, rüyalarla veya şüphelerle değil; kesin bilgi (ilm-i kat'î) üreten epistemolojik vasıtalarla gerçekleşebilir.

Eserinde sofistlerin şüpheciliğini (sûfestâiyye), agnostik eğilimleri ve maddeciliği çürüten İsferâyînî, eşyanın hakikatinin sabit olduğunu ve insan aklının hakikate ulaşabilecek fıtrî bir donanıma sahip olduğunu delillendirir.

İsferâyînî'nin epistemolojisinde doğru bilgiye ulaştıran üç meşru kapı vardır:

1. Havâss-ı Selîme (Sağlam Duyular): Dış dünyayı algılamanın ilk basamağıdır; göz, kulak, burun, dil ve dokunma duyusu selim kaldıkça cüz'î varlıkları doğru idrak eder.
2. Haber-i Sâdık (Doğru Haber): Mütevâtir haberler ve peygamberlerin tebliğ ettiği vahiy bilgisidir. Akıl, tecrübe edemediği gayb âlemini ancak bu masum kaynaktan öğrenebilir.
3. Akl-ı Sarîh (Sağlam Akıl Yürütme): Bedihî (apaçık) ilkelerden hareketle nazar ve istidlâl yaparak görünenden görünmeyene, eserden müessire intikal eden tefekkür mekanizmasıdır.

İsferâyînî, vahiyle sahih aklın asla çatışmayacağını; zahiren bir tezat görülürse aklın nassın gayesini kavramaktaki noksanlığından kaynaklandığını ve tenzih çerçevesinde tevil edilmesi gerektiğini savunur.

Eş'arî kelâmının en temel kozmolojik argümanı olan Hudûs Delili, İsferâyînî'nin kaleminde riyazî bir kesinlikle işlenir:

• Âlem, bölünemeyen en küçük parçacıklar olan cevherlerden ve bu cevherlere ilişen arazlardan (renk, hareket, sükûn, sıcaklık vb.) müteşekkildir.
• Bütün arazlar sonradan olmadır (hâdistir); zira sürekli değişmekte, yok olmakta ve yenilenmektedir.
• Hâdis olan arazlardan asla ayrılamayan cevherler de zorunlu olarak hâdistir.
• Her hâdisin (sonradan olanın) bir muhdise (var ediciye, yaratıcıya) muhtaç olması aklın zaruri bir hükmüdür.

Dolayısıyla bu kâinat, kendi kendine var olamaz; varlığı kendinden olan (Vâcibü'l-Vücûd), başlangıcı ve sonu bulunmayan ezelî ve ebedî bir Yaratıcı'nın hür iradesi ve kudretiyle her an varlık sahasında tutulmaktadır.

İsferâyînî, Cenâb-ı Hakk'ın sıfatları bahsinde hem Mutezile'nin sıfatları inkâr eden ta'tîl fikrini hem de Müşebbihe'nin Allah'ı cisimleştiren tecsim fikrini reddederek Ehl-i Sünnet'in hassas çizgisini tahkim etmiştir.

Ona göre Allah Teâlâ'nın Hayat, İlim, İrade, Kudret, Sem', Basar ve Kelâm gibi ezelî sıfatları vardır. Bu sıfatlar ne Zât-ı İlâhî'nin bizzat aynısıdır (çünkü sıfat zât değildir), ne de Zât'tan tamamen bağımsız ayrı varlıklardır (çünkü sıfat zâttan ayrılamaz).

Tenzih ilkesini tavizsiz savunan İsferâyînî, Kur'an'da geçen yed (el), vech (yüz), istivâ (arşa hükmetme) gibi müteşâbih lafızların mahlukatın cismani uzuvlarıyla asla karıştırılamayacağını; bunların ilahi kudret, rıza ve mutlak hâkimiyet manalarına geldiğini belirtir.

Felsefecilerin peygamberliği sadece üstün bir zihni kabiliyete indirgeme teşebbüslerine karşı İsferâyînî, nübüvvetin sırf ilahi bir lütuf ve vazifelendirme olduğunu ispat eder. İnsan aklı iyi ile kötünün ana hatlarını idrak etse bile, ubudiyyetin detaylarını ve ahiret hakikatlerini ancak peygamberler vasıtasıyla öğrenebilir.

Mucizeyi peygamberliğin şaşmaz mührü olarak tanımlar. Mucize; tabiat kanunlarını aşan, inkârcılara meydan okuyan (tehaddî) ve benzeri getirilemeyen harikulade hadisedir.

Resûlullah'ın (s.a.v.) en büyük ve ebedî mucizesinin Kur'an-ı Kerîm olduğunu belirten İsferâyînî; Kur'an'ın hem nazmındaki eşsiz belâgat, hem gaybî haberleri vermesi, hem de insanlığa getirdiği evrensel adalet nizamı itibariyle beşer kelâmı olamayacağını ortaya koyar.

İnsan fiilleri ve kader meselesinde İsferâyînî, Cebriyye'nin insanı rüzgâr önündeki kuru bir yaprağa benzeten gayr-i ahlaki kaderciliğini şiddetle reddettiği gibi; Mutezile'nin insanı fiilinin mutlak yaratıcısı (hâlık) ilan eden şirk tehlikesine de set çekmiştir.

Eş'arî'nin Kesb teorisini derinleştiren İsferâyînî, fiilin hakiki yaratıcısının Allah Teâlâ olduğunu, kulun ise bu fiile yönelen cüz'î iradesi ve seçimiyle onu iktisap ettiğini açıklar. Kul, fiili yarattığı için değil, iradesini hayra veya şerre sarf ettiği için mükâfat veya ceza görür.

Bu nazariye, kulun sorumluluğunu muhafaza ederken aynı zamanda kâinatta Allah'ın mutlak hâkimiyet ve yaratıcılık sıfatına zerre kadar ortak koşulmamasını temin eden muazzam bir tevhidi dengedir.

İsferâyînî'nin yaşadığı devirde Nîşâbur ve Horasan'da tecsim ve teşbih inancını savunan Kerrâmiyye fırkası oldukça güçlüydü ve halkın avam tabakası üzerinde tesirliydi. İsferâyînî ve İbn Fûrek, saray meclislerinde ve cami kürsülerinde Kerrâmîlerle çetin münazaralara giriştiler.

Kerrâmiyye'nin Allah'a cisim, mekân, oturma ve inme gibi maddî sıfatlar isnat etmesine karşı Kur'an'ın 'Leyse ke-mislihî şey'' (O'nun benzeri hiçbir şey yoktur) ayetini kalkan yaparak tevhid akidesini muhafaza ettiler.

Aynı şekilde Mutezile'nin kader inkârı ve şefaat reddi gibi uç fikirlerine karşı sahih sünnetin nakillerini akli delillerle mezcederek Nîşâbur'u Ehl-i Sünnet ve'l-Cemâat'in yıkılmaz bir kalesine dönüştürdüler.

Ebû İshâk el-İsferâyînî, hicrî 418'de Nîşâbur'da vefat ettiğinde geride sadece kelâm risaleleri değil; İslâm düşüncesini şekillendirecek muazzam bir silsile bıraktı. Talebeleri vasıtasıyla İmamü'l-Haremeyn el-Cüveynî'ye, ondan da Hüccetü'l-İslâm İmam Gazâlî'ye uzanan muazzam bir akıl ve irfan köprüsü kuruldu.

Gazâlî'nin el-İktisâd fi'l-İ'tikād ve Tehâfütü'l-Felâsife'deki metodolojik argümanlarının kökleri İsferâyînî'nin sağlam mantık örgüsüne dayanır.

İsferâyînî; aklı naklin hizmetçisi, kalbi ise marifetullahın tecelligâhı kılan duru duruşuyla, zihinleri şüphe fırtınalarından koruyan ve ruhları yakîn nuruna ulaştıran ebedî bir fikir rehberi olarak tarihteki mümtaz yerini muhafaza etmektedir.