Ebû Hanîfe ed-Dîneverî ve Kitâbü'n-Nebât: İslâm Botanik Ansiklopedisi ve İlm-i Envâ' Külliyâtı

FÂSIL I: Dînever'in Evrensel Allâmesi: Dîneverî'nin İlmi Şahsiyeti

Ebû Hanîfe Ahmed b. Dâvûd ed-Dîneverî (ö. 282/895 civarı), Cibal bölgesindeki Dînever şehrinde yaşamış, 9. yüzyıl İslam medeniyetinin yetiştirdiği en büyük tabiat bilgini, botanikçi, astronom, matematikçi ve tarihçidir. İsfahan ve Kûfe ilim havzalarında İbnü's-Sikkît gibi devrin büyük dil ve edebiyat üstatlarından ders almış; bu sayede Arap dilinin engin kelime hazinesini tabiat müşâhedeleriyle harmanlamıştır.

Dîneverî, İslam bilim tarihinde "Botaniğin Babası" kabul edilir. Theophrastos ve Dioskorides'in grekçe mirasından çok daha zengin, doğrudan Arap Yarımadası, İran, Mezopotamya ve Suriye florasını bizzat gezerek inceleyen özgün bir saha araştırmacısıdır.

FÂSIL II: Kitâbü'n-Nebât: Yeryüzünün Bitki Atlası

Dîneverî'nin başyapıtı olan Kitâbü'n-Nebât (Bitkiler Kitabı), altı ciltlik devasa bir botanik ve tarım ansiklopedisidir. Eserde binlerce bitki türü; filizlenme evresi, kök yapısı, yaprak morfolojisi, çiçek açma zamanı, meyve teşekkülü, tohum yayılımı ve kuruma safhaları itibariyle titizlikle tasnif edilmiştir.

Eserde yalnızca bitkilerin fiziksel tasviriyle yetinilmemiş; bitkilerin yetiştiği toprak cinsleri (kumlu, killi, çorak, bataklık), su kaynakları ve iklim koşulları da tahlil edilmiştir. Dîneverî'nin bitki morfolojisine getirdiği terimler, yüzyıllar boyunca İbn Sînâ, Bîrûnî ve İbnü'l-Baytâr gibi hekim ve eczacıların ana başvuru kaynağı olmuştur.

FÂSIL III: Bitkilerin Tıbbî Havassı, Eczacılık ve Mizaçlar

Kitâbü'n-Nebât'ın mühim bir kısmı, nebatatın tedavi edici hassalarına (havâssü'n-nebât) tahsis edilmiştir. Dîneverî, bitkileri dört tabiat ve mizaç (sıcaklık, soğukluk, kuruluk, yaşlık) nazariyesi çerçevesinde inceler:

• Zehirli bitkiler ve panzehirleri (tiryak nebatları),
• Kalp, karaciğer ve dimağı kuvvetlendiren aromatik bitkiler (reyhan, ıtır, zencefil, üzerlik),
• Yara iyileştirici, kan dindirici ve cilt yenileyici reçineler ve zamklar,
• Boyacılıkta, parfümeride ve kumaş dokumada kullanılan endüstriyel nebatlar.

FÂSIL IV: İlm-i Envâ': Çöl Gökbilimi, Yağmur ve Meteoroloji

Dîneverî'nin tabiat araştırmaları topraktan gökyüzüne uzanır. Onun diğer büyük şaheseri Kitâbü'l-Envâ'dır. Envâ' ilmi; 28 Ay menzilinin (Menâzilü'l-Kamer) batışı ve doğuşuyla mevsimlerin, yağmurların, rüzgârların ve fırtınaların tahmin edilmesini konu edinen kadim çöl meteorolojisidir.

Dîneverî, halk meteorolojisini ilmî astronomi ile meczetmiş; bulut türleri, şimşek, gök gürültüsü, kırağı, çiğ ve rüzgârların yönlerini ve atmosferik hadiselerin tarım ve bitki örtüsü üzerindeki tesirlerini hayranlık uyandırıcı bir detayla kaydetmiştir.

FÂSIL V: Tabiat Metafiziği ve Ekolojik Tevhid

Dîneverî'nin ilmî bakışının merkezinde derin bir "ekolojik tevhid" şuuru yer alır. Ona göre bir çöl çiçeğinin susuzluğa mukavemeti, tohumun toprağın karanlığında çatlayıp güneşe yönelmesi ve gökteki yıldızların mevsimsel döngüsü tesadüf eseri olamaz; her biri Hâlık-ı Zülcelâl'in kâinattaki hikmet mizanının kusursuz parçalarıdır.