Ebû Hamza el-Bağdâdî: Bağdat Semâ Ekolü, Vecd-i İlâhî, Muhabbet ve Cüneydiyye İrfânı Külliyâtı

Üçüncü asır Bağdat'ı, tasavvuf tarihinin altın çağı olarak kabul edilir. Bu dönemde Serî es-Sakatî, Bişr-i Hâfî ve Cüneyd-i Bağdâdî gibi mürşidlerin meclislerinde manevi hakikatler en yüksek edebi ve irfani seviyede işlenmekteydi. İşte bu nurlu halkanın en coşkulu, samimi ve vecd ehli simalarından biri, Ebû Hamza Muhammed b. İbrâhim el-Bağdâdî el-Bezzâz'dır (ö. 289/902). Kendisine bez tüccarlığı yaptığı için 'el-Bezzâz' lakabı verilmiştir.

Ebû Hamza; Serî es-Sakatî, Bişr-i Hâfî ve Ebû Türâb en-Nahşebî gibi devasa kutuplarla sohbet etmiş, Cüneyd-i Bağdâdî ile çok yakın bir muhabbet ve sırdaşlık bağı kurmuştur. Onu diğer Bağdat sûfilerinden ayıran en mühim hususiyet, tasavvufi hakikatleri yalnızca hususi derviş meclislerinde değil, Bağdat ve Tarsus camilerinde halka açık kürsülerden vaaz eden ilk sûfilerden biri olmasıdır.

Ebû Hamza el-Bağdâdî, Bağdat mektebinde semâ ve vecd ahvalinin en hassas temsilcisidir. Ona göre semâ, nefsin eğlencesi veya musiki sarhoşluğu değil; ezel bezminde ruhlara hitap eden 'Elestü bi-Rabbiküm' (Ben sizin Rabbiniz değil miyim?) nidasının dünyadaki yankısını işitmektir.

Ebû Hamza şöyle buyurur: 'Kul semâ dinlerken, kalbinde Hakk'tan başka bir şey bulunmamalıdır. Eğer kalbinde dünya arzusu varsa, semâ onun nefsani heveslerini tahrik eder. Şayet kalbinde ilahi muhabbet varsa, semâ onu doğrudan Zât-ı Zülcelâl'in huzuruna yükseltir.' Ebû Hamza, rüzgarın esişinde, kuşların ötüşünde, suyun şırıltısında ve bir kapının gıcırtısında dahi ilahi zikri işitir ve vecd ile kendinden geçerdi.

İslam tarihinde tasavvuf başlangıçta zâviyelerde ve dar çevrelerde konuşulan mahrem bir ilim iken, Ebû Hamza el-Bağdâdî bu ilmi cami kürsülerine taşıyarak ümmetin idrakine sunmuştur. Tarsus Camii'nde ve Bağdat Medîne-i Mansûr Camii'nde kürsüye çıkarak tevhid, muhabbet, zühd ve ihlas üzerine vaazlar vermiştir.

Cüneyd-i Bağdâdî, Ebû Hamza'nın kürsüdeki hitabetini ve ihlasını takdir ederek müridlerine: 'Ebû Hamza konuştuğu vakit can kulağıyla dinleyiniz; zira onun dili doğrudan kalbinin vecdinden beslenmektedir' demiştir. Ebû Hamza, kuru kelâmî tartışmalar yerine kalpleri yumuşatan, gözleri yaşartan ve insanı günahlarından tevbe ettiren bir nebevî irfan dili kurmuştur.

Ebû Hamza ile Cüneyd-i Bağdâdî arasındaki münasebet, tasavvuftaki sahv (uyanıklık) ile sekr (manevi sarhoşluk ve vecd) arasındaki muazzam dengenin tecelligâhıdır. Cüneyd ne kadar temkin, sükût ve şeriat zâhirine riayet ehli ise, Ebû Hamza da o kadar gaybet, vecd ve coşku doluydu.

Bir gün mecliste bir kuş öttüğünde Ebû Hamza feryat ederek ayağa fırlamış, bunun üzerine Cüneyd ona şefkatle: 'Ey Ebû Hamza, henüz kuşların sesinden kurtulup doğrudan o sesin sahibine vasıl olamadın mı?' diyerek onu sekr halinden sahv mertebesine davet etmiştir. Ebû Hamza, Cüneyd'in bu irşadını baş tacı etmiş ve vecd halini şeriat edebiyle dizginlemeyi öğrenmiştir.

Hicri 260'lı yıllarda Bağdat'ta sûfilere karşı başlatılan ve 'Gulâm Halîl Fitnesi' olarak bilinen teftiş ve yargılama sürecinde Ebû Hamza el-Bağdâdî de zındıklıkla suçlanarak tutuklanan sûfiler arasındaydı. Zındıklıkla itham edilen sûfiler Halife Mu'temid'in huzuruna çıkarıldığında, Ebû Hamza ve Ebü'l-Hüseyin en-Nûrî gibi kutuplar birbirlerini öne geçirerek 'Önce beni idam edin, kardeşimin canı bağışlansın' diyerek emsalsiz bir îsâr destanı yazmışlardır.

Kadı İsmail b. İshak, Ebû Hamza'yı ve arkadaşlarını imtihan etmiş; onların namaz, fıkıh, tefsir ve hadis ilimlerindeki derin vukufiyetini görünce hayran kalmış ve Halife'ye: 'Eğer bu insanlar zındık ise, yeryüzünde Müslüman kalmamıştır' diyerek onların beraatini sağlamıştır. Bu hadise, Bağdat mektebinin şer'î meşruiyetini tescillemiştir.

Ebû Hamza mektebinde muhabbet, kulun bütün varlığını Hakk'a feda etmesidir. 'Seven kimse, sevdiğinin muradında kendi muradını yok eden kimsedir.' Ebû Hamza'ya göre muhabbet iddia ile olmaz; onun delili, ibadetlerdeki tatlılık ve meşakkatlere karşı gösterilen sabırdır.

O şöyle buyurur: 'Allah'ı sevdiğini söyleyip de O'nun emirlerine muhalefet eden kimse yalancıdır. Seven, sevdiğinin sözünü her şeyin üstünde tutar. Gecenin karanlığı bastığında sevgilisiyle baş başa kalmaktan zevk almayan kimse, muhabbet kokusu almamıştır.'

Ebû Hamza, Ebû Türâb en-Nahşebî ile birlikte çöl yolculuklarına çıkmış, azıksız ve binek olmaksızın sırf tevekkül ile aylarca seyahat etmiştir. Ona göre hakiki tevekkül, kalbin sebeplere değil, sebepleri yaratan Müsebbibü'l-Esbâb'a (Allah'a) mutlak bağlanmasıdır.

'Bir kimse rızkı için endişe duyarsa, Rabbi hakkında suizan beslemiş olur. Allah Teâlâ seni yaratırken rızkını da takdir etmiştir. Cesedini doyurmaya çalıştığın kadar kalbini marifetullah ile doyurmaya gayret et' sözü, onun tevekkül felsefesini özetler.

Ebû Hamza, dervişin her an kalbini kontrol altında tutması gerektiğini söyler: 'Kalp bir kuş yuvası gibidir; eğer kapısını açık bırakırsan içine her türlü vesvese ve gaflet kuşu girer.'

Murakabe, Allah Teâlâ'nın her an kulu gördüğünü, kalbinden geçen en gizli fısıltıları dahi bildiğini bir an olsun hatırdan çıkarmamaktır. Tımistânî gibi Ebû Hamza da nefsin kendini haklı çıkarma çabalarına karşı dervişi uyarır ve daimi istiğfarı tavsiye eder.

Kuşeyrî ve Sülemî, Ebû Hamza'nın pek çok vecizesini nakleder: - 'Kim nefsinin izzetini ararsa, zillete düşer. Kim de Hakk'ın rızasında zilleti kabul ederse, ebedi izzete erer.' - 'En büyük felaket, kulun günah işlediği halde Allah'ın mühlet vermesini rızâ zannetmesidir.' - 'Ârifin alameti, halkın arasında bir garip, Hak ile baş başa iken bir sultan gibi olmasıdır.'

Onun meclislerinde bulunanlar, kalplerine derin bir huzur ve ilahi bir heybet dolduğunu, meclisten çıktıklarında günahlardan soğuduklarını ifade etmişlerdir.

Hicri 289 yılında Bağdat'ta vefat eden Ebû Hamza el-Bağdâdî, Şûnîziyye kabristanında Serî es-Sakatî ve Cüneyd-i Bağdâdî'nin yakınlarına defnedilmiştir. Cenazesine Bağdat halkı, ulema ve sûfiler akın etmiştir.

Ebû Hamza, tasavvufun coşkun vecdi ile nebevî sünnetin vakarını şahsında cemeden bir kutup olarak, kendisinden sonra gelen Kuşeyrî, Gazâlî ve Mevlânâ gibi mutasavvıflara ilham vermeye devam etmiştir.