Ebû Hafs el-Haddâd: Nişâbur İrfânı, Fütüvvet ve Edebin Zirvesi Külliyâtı

Horasan'ın kadîm ilim ve ticaret başkenti Nişâbur'un çekiç ve örs sesleriyle yankılanan çarşısında, İslam irfan tarihinin en edep timsali kutuplarından biri yetişti: Ebû Hafs Amr b. Seleme el-Haddâd en-Nîşâbûrî (ö. 265/879 civarı). O, hayatının ilk devresinde demircilik zanaatıyla meşgul olan, güçlü kuvvetli, yiğit ve merhametli bir Horasan delikanlısıydı. Rivayet olunur ki gençliğinde kalbine düşen şiddetli bir beşerî sevda sebebiyle bir Yahudi büyücünün yanına gitmiş, büyücü ona kırk gün namazı terk etmesini söylemişti. Kırk günün sonunda büyücü hayretle: 'Senin kalbinde öyle bir nur var ki büyü tutmuyor, muhakkak senin bir hayırlı amelin olmalı' demiştir.

Bu sarsıcı hadise Ebû Hafs'ın içinde ilahî bir şimşek çaktırmış; derhal tevbe ederek çarşısına dönmüştür. Bir gün dükkânında demir döverken yanından geçen birinin okuduğu Kur'an âyetini işittiğinde öyle bir vecd ve haşyete kapılmıştır ki, kor haline gelmiş kızgın demiri maşa yerine çıplak eliyle ocaktan çekip örsün üzerine koymuş ve çekiçle vurmaya başlamıştır. Çırağı feryat edip: 'Ustam elin yanıyor!' deyince ayılmış, eline baktığında ateşin onu yakmadığını görmüştür. O gün demircilik aletlerini bir kenara bırakmış, 'Beni yakan aşk ateşi maddî ateşi söndürdü' diyerek seyrüsülûk yoluna baş koymuştur.

Ebû Hafs el-Haddâd, tasavvuf tarihinde 'Fütüvvet' mefhumunu kelamdan eyleme döken en büyük pirlerden biridir. Ona göre fütüvvet, sadece yiğitlik ve mertlik değil; 'Kişinin başkasının hakkını kendi nefsine tercih etmesi, insanlara adaletle davranıp kimseden adalet beklememesi ve affı intikamdan üstün tutmasıdır.' Nişâbur'da kurduğu fütüvvet meclisinde, zengin dervişler mallarını fakirlerle bölüşür, kimse kimseden üstünlük taslamazdı.

Ebû Hafs fütüvveti şöyle tarif ederdi: 'Fütüvvet, bir müminin kusurunu gördüğünde onu ayıplamak yerine onun için özür aramak; sana kötülük yapana iyilikle mukabele etmektir.' O, çarşıda kazandığı her dirhemi dükkânına gelen yoksullara, yetimlere ve misafirlere infak eder; akşam evine dönerken tek bir lokma ekmek dahi ayırmazdı. 'Ben rızkımı yarına saklarsam, yarının Rabbine karşı suizan etmiş olurum' diyerek tevekkül ile cömertliği etle tırnak gibi birleştirmiştir.

Tasavvufu dünyadan el etek çekip başkalarının sırtından geçinmek sanan sahte zâhidlere karşı Ebû Hafs, el emeğiyle geçinmenin kutsiyetini bizzat yaşamıştır. O, seyrüsülûk yolunda ilerledikten sonra da demircilik mesleğini büsbütün terk etmemiş; gündüzleri dükkânında çalışarak alın teri dökmüş, kazancını fukaraya dağıtmış, geceleri ise ibadetle ihya etmiştir.

Ona göre helâl lokma, kalbin nurudur. Midesine şüpheli bir lokma giren kimsenin kalp gözü basiretle bakamaz, ibadetlerinden zevk alamaz ve manevî makamlara yükselemez. Ebû Hafs şöyle buyurmuştur: 'Kalbin tasfiyesi ancak ve ancak helâl lokma ile mümkündür. Bir dirhem helâl kazançla yapılan ibadet, bin dirhem haram ve şüpheyle beslenen bedenin riyazetinden daha makbuldür.' Bu anlayış, Horasan tasavvufunun tembellik ve atalete karşı dimdik duran en sağlam sütunudur.

Ebû Hafs el-Haddâd'ın İslam düşünce mirasına kazandırdığı en meşhur aforizma şudur: 'et-Tasavvufu küllühû edebün' (Tasavvufun tamamı edepten ibarettir). O edebin üç mertebesi olduğunu talim etmiştir: 1. Vakitlerin edebi: Kulun içinde bulunduğu her ânın hakkını vermesi; ibadet vaktinde huşû, musibet anında sabır, nimet anında şükür içinde olması. 2. Haller edebi: Manevî cezbe ve vecd anlarında haddi aşmamak, şathiyyâta düşmemek ve Hakk'ın huzurunda kul olduğunu unutmamak. 3. Makamlar edebi: Ulaştığı dereceyle övünmemek, mahlukata karşı mütevazı olmak ve Cenâb-ı Hakk'ın azametine karşı dâimâ tezellül içinde bulunmak.

Ebû Hafs'a göre zâhirî edeb, bâtınî edebin aynasıdır. İçi edepli olmayanın dışı da laubali olur. 'Kişi zahirde edebi terk ederse, bâtında cezalandırılır; kimin içi Hak ile edepliyse, onun azaları da kendiliğinden Nebevî ahlâkın zarafetine bürünür.'

İslam tasavvuf tarihinin en çarpıcı ve menkıbevî zirvelerinden biri, Ebû Hafs el-Haddâd'ın Hac yolculuğu esnasında Bağdat'a uğraması ve Bağdat mektebinin reisi Cüneyd-i Bağdâdî ile mülakatıdır. Ebû Hafs Arapça bilmeyen bir Farsî idi; ancak Bağdat Mescidi'nde Cüneyd, Sırrî-i Sekatî ve Ebü'l-Hasan en-Nûrî gibi Arap edebiyatının ve tasavvuf ıstılahlarının en fasih ustalarıyla bir araya geldiğinde, bizzat Kureyş fasahatiyle öyle bir Arapça konuşmaya başlamıştır ki bütün Bağdat uleması hayretten donakalmıştır.

Cüneyd-i Bağdâdî, Ebû Hafs'ın talebelerinin onun huzurundaki edep ve mehabetini görünce: 'Yâ Ebâ Hafs! Siz talebelerinize sultanların adamlarına dahi veremeyeceği bir edep kazandırmışsınız!' demiştir. Ebû Hafs ise şu muhteşem cevabı vermiştir: 'Hayır ey Cüneyd! Biz onlara zâhirî bir edep öğretmedik; onların kalpleri Hakk'ın huzurunda edeb kazandı, bu edep de onların azalarından dışarı taştı!' Cüneyd bu mülakattan sonra: 'Ebû Hafs öyle bir deryadır ki bizim kelimelerimiz onun derinliğini anlatmaya yetmez' demiştir.

Ebû Hafs'ın manevî terbiyesinde havf (korku) ve recâ (ümit) dengesi, kalbin iki kanadı gibidir. O şöyle derdi: 'Havf, nefsi dizginleyen kamçıdır; recâ ise ruhu menzile ulaştıran kılavuzdur. Eğer havf recâdan üstün gelirse insan yeise düşer; eğer recâ havftan üstün gelirse insan rehavete ve aldanışa kapılır.' Ancak Ebû Hafs'ın havfı, cehennem azabından ziyade 'Habîb'in rızasını kaybetme, O'nun kapısından kovulma' korkusuydu.

Bir gün meclisinde bir mürid vecde gelerek feryat etti. Ebû Hafs onu teskin ederek: 'Eğer bu feryadın nefsin bir nefesinden kaynaklanıyorsa bu riyâdır; eğer Hakk'ın tecellisinden ise bil ki gerçek arif, kazanın altındaki ateş ne kadar gür olursa olsun kapağını sımsıkı kapatan tencere gibidir; dumanını dışarı vermez!' demiştir. Bu, cezbeli hallerin ketmedilmesi ve kemâlâtın sükût ile muhafazası prensibidir.

Ebû Hafs el-Haddâd, müridlerini terbiye ederken katı cezalar ve azarlamalar yerine şefkat ve edep meşalesini kullanırdı. Bir müridinin bir kusur işlediğini gördüğünde, onu doğrudan yüzüne vurmaz; 'Biz ne günah işledik ki kardeşimiz bu hataya düştü' diyerek kabahati kendi nefsine yükler, tevbe ve istiğfara sarılırdı. Mürid, şeyhinin bu derin mahcubiyetini ve affını gördüğünde kalbinden vurulur ve bir daha o kusura yaklaşamazdı.

O, müridin mürşide teslimiyetini körü körüne bir itaat değil; kalbî bir muhabbet ve edep bağı olarak görürdü. 'Hocasına itiraz eden mürid, o yoldan feyz alamaz. Zira itiraz, kalpteki muhabbet perdesini yırtar.' Ancak mürşid de müridini kendi kulu değil, Allah'ın kendisine emanet ettiği bir rûhânî emanet olarak bilmeli, ona karşı daima tevazu içinde olmalıdır.

Ebû Hafs'ın Nişâbur'daki sohbet halkaları, dönemin toplumsal tabakalarını harmanlayan eşsiz bir kardeşlik vahasıydı. O mecliste devrin büyük hadis allâmeleri, fakihleri, demirci çırakları, saraçlar, fırıncılar ve dervişler yan yana diz çökerdi. Zâhir uleması Ebû Hafs'ın huzuruna geldiğinde, onun ümmî olmasına rağmen âyet ve hadislerin bâtınî derinliklerine dair yaptığı izahlar karşısında aczlerini itiraf ederlerdi.

Ebû Hafs, ilmin amelden koparılmasına şiddetle karşı çıkardı: 'İlim ameli çağırır; eğer amel gelirse ilim kalır, gelmezse ilim de çeker gider.' Onun meclisinde söz az, amel ve sükût çoktu. Birbirinin derdiyle dertlenen, aç olanı doyuran, borçlu olanın borcunu ödeyen bir toplumsal ahlâk nizamı tesis edilmişti.

Ebû Hafs el-Haddâd'ın demircilik mesleği ile tasavvuf ahlâkını mezceden bu fütüvvet anlayışı, asırlar sonra Anadolu'da yeşerecek olan Ahîlik teşkilatının (Ahi Evran ve Horasan erenleri) manevî temel taşını oluşturmuştur. Ahîliğin 'Eline, beline, diline sahip ol; kapını açık tut, sofranı açık tut, elini açık tut' düsturları, doğrudan Ebû Hafs el-Haddâd'ın Nişâbur'daki fütüvvet ocağından neşet etmiştir.

Esnafın pîrlerle irtibatı, sanatın bir ibadet ve nefis terbiyesi vasıtası kılınması, hileli mal satmaktan kaçınma ve meslek ahlâkı, Haddâdî irfanın İslam medeniyetine hediye ettiği en somut kurumlardır. Demirci Ebû Hafs, demiri döverek şekil verirken aynı zamanda nefisleri döverek onları kâmil insan cevheri haline getirmiştir.

Ebû Hafs el-Haddâd, hicretin 265. yılı civarında Nişâbur'da fani dünyaya veda ettiğinde, arkasında taç, hırka veya dergâh binaları değil; safiyetle yoğrulmuş binlerce edep ve fütüvvet eri bıraktı. Cenazesine Nişâbur'un bütün halkı, uleması ve esnafı katılmış; gözyaşları sel olmuştur. Kabri, asırlar boyunca fütüvvet ehlinin ve dervişlerin ziyaretgâhı haline gelmiştir.

Bugünün dünyasında çıkar ilişkilerinin, bencilliğin, meslek ahlâkından yoksunluğun ve laubaliliğin kol gezdiği cemiyetlere Ebû Hafs el-Haddâd'ın mirası bir şifa kaynağıdır. O bize hatırlatır ki: Gerçek dindarlık, sadece seccadede değil; tezgâhın başında, çarşıda, insana hizmette ve her nefeste edebi muhafaza etmektedir.