Ebû Ca'fer et-Tahâvî ve Şerhu Müşkili'l-Âsâr: Hadis Tenkidi, Te'lif-i Ahkâm ve Müşkilü'l-Hadîs Külliyâtı

Hicrî dördüncü asrın başında İslâm dünyasının ilim merkezlerinden Mısır'da yetişen İmâm Ebû Ca'fer Ahmed b. Muhammed et-Tahâvî (ö. 321 / 933), hem hadis rivayetinde emîrü'l-mü'minîn mertebesine ulaşmış bir hâfız hem de fürû ve usûl fıkhında müstakil ictihad derecesini hâiz eşsiz bir fakih-muhaddistir.

Tahâvî, ilk tahsiline İmam Şâfiî'nin en seçkin talebesi ve mezhebin nâşiri olan dayısı İsmâil b. Yahyâ el-Müzenî'nin rahle-i tedrisinde başlamıştır. Ancak fıkhî meselelerde taklitten uzak, tahkik ve istidlâl odaklı zihniyeti, onu Ebû Hanîfe ve ashâbının (Ebû Yûsuf ve İmam Muhammed) metodolojisini derinlemesine incelemeye sevketmiştir. Dayısının Hanefî kitaplarını gizlice mütalaa ettiğini görmesi ve Ebû Hanîfe'nin re'y ile hadis arasında kurduğu diyalektik ahenge hayran kalması neticesinde Hanefî mezhebine intikal etmiştir.

«Ben dayım Müzenî'yi sürekli Ebû Hanîfe'nin kitaplarına bakarken görürdüm. Kendi kendime dedim ki: Madem ki üstadım bu kitaplara müracaat etmeden fıkıh yapamıyor, asıl kaynağa yönelmek benim için daha evlâdır.» — İmâm et-Tahâvî

Tahâvî'nin bu geçişi kuru bir mezhep taassubu değil; bilakis hadis ilminin zengin rivayet malzemesiyle Hanefî fıkhının kıyas ve istihsan mantığını meczeden yepyeni ve abidevî bir telif çığırının doğuşudur.

İslâm teşrî tarihinde en çetin ilmî disiplinlerden biri İlm-ü Müşkili'l-Hadîs (Müştebeh ve Teâruz Eden Hadisler İlmi) sahasıdır. Zındıklar, mülhidler ve fıkıhtan nasipsiz bazı zâhirî fırkalar, Resûlullâh'tan (s.a.v.) nakledilen bazı sahih rivayetlerin birbirine zıt olduğunu iddia ederek Sünnet'in dindeki hüccetiyetini sarsmaya yeltenmişlerdir.

İşte Tahâvî, ömrünün son demlerinde kaleme aldığı ve 16 büyük cilt halinde neşredilen Şerhu Müşkili'l-Âsâr (veya Beyânü Müşkili'l-Âsâr) isimli şaheserinde, bu iddiaları kökünden çürütmüştür:

• Zâhirî İhtilaf: Hakikatte iki sahih hadis arasında mutlak bir çelişki (tenakuz) olamaz; zira ikisi de aynı nübüvvet kaynağından sâdır olmuştur.
• Te'lif ve Telâfi: Görünen teâruz; vürûd sebebi, mekân, muhâtapların ahvâli veya zaman farkından doğan bir tenevvüdür (çeşitliliktir).
• Akıl ve Naklin İttihadı: Tahâvî, aklî kıyas ile naklî rivayeti birbirini tekzip eden değil, birbirini tefsir ve teyit eden iki nur olarak vazeder.

Tahâvî, hadisleri değerlendirirken salt isnâd zincirinin zâhirî muttasıllığıyla yetinmeyen; metnin Kur'ân'ın muhkem âyetlerine, mütevâtir sünnete ve fıkhî kaidelere uygunluğunu şart koşan titiz bir tenkit süzgecine sahiptir.

Tahâvî'nin ricâl ve isnâd metodolojisinde şu rükünler öne çıkar:

1. Râvilerin Tabakâtı: Hadisi nakleden her bir râvinin hıfzı, zabtı, adaleti ve fıkhî dirâyeti mukayeseli olarak tartılır.
2. İlelü'l-Hadîs Tahlili: İsnaddaki gizli kusurlar (illetler), mevkûf ile merfû arasındaki karışıklıklar ve ziyâdetü's-sika meseleleri cerh ve ta'dîl usûlünce çözülür.
3. Fakih Râvi Önceliği: İki rivayet teâruz ettiğinde, fakih sahâbî ve tâbiînden gelen rivayet, fıkıh bilmeyen râvinin rivayetine tercih edilir.

«Hadisi rivayet etmek bir emanettir; fakat o hadisin fıkhını ve illetini kavramak, nübüvvet mirasının asıl cevherine vâkıf olmaktır.» — İmâm et-Tahâvî

Şerhu Müşkili'l-Âsâr'ın en mühim çözüm anahtarlarından biri Nesh (Hükmün Kaldırılması) nazariyesidir. Tahâvî'ye göre iki sahih hadis lafzen çatışıyor ve aralarını cem etmek (telif) mümkün olmuyorsa, tarihen sonra sâdır olan rivayet öncekini nesh etmiştir.

Tahâvî, neshin tespitinde şu tarihsel ve rivâyî ölçüleri kullanır:

• Tarihsel Kronoloji: Hadisin Mekke veya Medine dönemine aidiyeti; Bedir, Uhud, Hendek veya Mekke'nin Fethi gibi dönüm noktalarıyla tarihlendirilmesi.
• Sahâbenin İslâm'a Giriş Tarihi: Mesela Ebû Hüreyre veya Muâviye gibi hicretin 7. veya 8. senesinde Müslüman olmuş sahâbîlerin rivayet ettiği bir hüküm, hicretten önce Müslüman olup vefat etmiş sahâbîlerin rivayetlerine takdim edilir.
• Resûlullâh'ın Son Ameli: Vefatından önceki son fiil ve takrirleri (el-emru'l-âhir), önceki ruhsat veya azimetleri nesh eden kat'î bir hüccettir.

Tahâvî, teâruz eden hadislerin telifinde ikinci büyük prensip olarak Tahsis (Umûmî ifadenin sınırlandırılması) ve Haml (uygun manaya yönlendirme) usûlünü tatbik eder.

Bir hadiste genel bir emir veya yasak yer alırken, diğer bir hadiste bunun zıddı gibi duran bir ruhsat bulunuyorsa:

1. Âmm ve Hâss Dengesi: Genel hüküm genel ahvâle, özel ruhsat ise zaruret, hastalık, yolculuk veya muayyen bir şahsa has kılınır.
2. Haram ile Mekruh Ayrımı: Nehy (yasak) bildiren hadis bazen tahrîmî, bazen de tenzîhî keraheti ve edep tavsiyesini ifade eder. Ruhsat hadisi bu yasağın kesin haramlık taşımadığının delilidir.
3. Lafzî Mecaz ve Kinâye: Arap dilinin belâgat incelikleri devreye sokularak, lafzın zâhirî manası yerine mecâzî ve bâtınî mânâsı fıkhî zaruretle takdir edilir.

Orta Çağ ve sonrasında Hanefî mezhebine yöneltilen en haksız ithamlardan biri, mezhebin zayıf kıyaslara dayanıp sahih hadisleri terk ettiği yönündeki tezvirattır. Tahâvî, hem Şerhu Meâni'l-Âsâr hem de Şerhu Müşkili'l-Âsâr ile bu iftirayı kökünden yıkmıştır.

Tahâvî, Ebû Hanîfe, Ebû Yûsuf ve İmam Muhammed'in benimsediği her bir fıkhî hükmün arkasında bizzat Resûlullâh'tan ve Hulefâ-yi Râşidîn'den gelen en sahih ve muttasıl rivayetlerin bulunduğunu ispat etmiştir:

• Kıyasın Hadise Tâbiyeti: Hanefî imamları nassın bulunduğu yerde asla kıyasa gitmemiş; ancak râvisi meçhul veya Kur'ân'ın umumuna aykırı şâzz rivayetler yerine sahih sünneti ve fıkhî kaideleri esas almışlardır.
• Tahâvî'nin Bağımsız Duruşu: Tahâvî körü körüne bir Hanefî taklitçisi değildir. Gerekli gördüğü yerlerde Ebû Hanîfe'nin fetvasına muhalefet edip delilini daha kuvvetli gördüğü İmam Şâfiî veya Mâlik'in kavlini tercih edebilmiştir.

«Tahâvî'ye 'Sen Ebû Hanîfe'nin her dediğini kabul ediyor musun?' diye sorulduğunda şu cevabı vermiştir: 'Mukallit sadece taklit eder, müctehid ise delilin peşinden gider. Ben taklitçi değilim.'» — İbn Zûlâk

Tahâvî, meşhur el-Akīdetü't-Tahâviyye risalesinde vazettiği Ehl-i Sünnet akidesinin hadis temellerini Şerhu Müşkili'l-Âsâr'da en ince ayrıntılarına kadar işlemiştir.

Eserde incelenen itikadî rivayetlerin başlıcaları şunlardır:

1. Rüyetullâh (Cennette Allâh'ın Görülmesi): «Dolunayı gördüğünüz gibi Rabbinizi göreceksiniz» hadisinin keyfiyetsiz, cihetsiz ve teşbihsiz tenzîhî te'vili.
2. Haberî Sıfatlar: Nüzûl, yed, vech ve istivâ gibi zâhirî lafızların antropomorfik (müşebbihe) sapmalara meydan vermeden tenzîh esasıyla şerhi.
3. Kader ve İrade: Ezelî ilim ve kaderi beyan eden hadisler ile kulun ihtiyarını ve mesuliyetini teyit eden rivayetlerin aklî ve kelâmî uzlaşısı.
4. Şefaatü'l-Uzmâ: Büyük günah sahiplerine şefaatin hak olduğunu bildiren hadislerin sıhhat tahkiki ve Mûtezilî şüphelerin defi.

Tahâvî'nin külliyatı yalnızca fıkhî ahkâmla sınırlı kalmamış; tıp, büyü, nazar, rüya tabiri ve cinler âlemine dair nakledilen rivayetleri de derin bir epistemolojik tahlile tâbi tutmuştur.

Tahâvî'nin bu konulardaki yaklaşımı hem naklî teslimiyeti hem de aklî tefekkürü muhafaza eder:

• Tıbb-ı Nebevî ve Sebepler Âlemi: Çörek otu, bal, hacamat ve karantina (tâûn) hadisleri incelenirken; şifayı yaratanın Cenâb-ı Hak olduğu, ilâç ve tedbirlerin ise ilâhî âdetin (sünnetullâh) vesileleri olduğu vurgulanır.
• Nazar ve Nefsî Tesir: Nazarın hakikatine dair hadisler, insanın ruhî enerjisinin ve kem gözün maddî âleme tesiri bakımından psikofiziksel bir realite olarak tefsir edilir.
• Rüya ve Vahiy Ayrımı: Sâdık rüyanın nübüvvetin kırk altıda biri oluşu tahlil edilirken; rüyanın ferdî bir müjde veya uyarı olduğu, asla bağlayıcı bir şer'î hüküm ve teşrî kaynağı olamayacağı hükme bağlanır.

Şerhu Müşkili'l-Âsâr, İslâm ilim tarihinde hacmi ve derinliği sebebiyle istinsahı en meşakkatli eserlerden biri olmuştur. Asırlar boyunca kütüphanelerin nadide köşelerinde parça parça saklanan bu muazzam külliyat, uzun süre tam bir takım halinde neşredilememiştir.

Eserin ilim dünyasına yeniden kazandırılması sürecindeki dönüm noktaları şunlardır:

1. Yusuf Ziya Kavakçı ve Hindistan Baskısı: Eserin muhtelif cüzleri Haydarâbâd Nizâmiye Medresesi ve Türkiye kütüphanelerinden istifadeyle kısmen basılmıştır.
2. Şuayb el-Arnaût Tahkiki: Çağımızın büyük muhaddisi Şuayb el-Arnaût ve heyeti, İstanbul Süleymaniye, Köprülü, Şam Zâhiriyye ve Kahire Dârü'l-Kütüb nüshalarını karşılaştırarak eseri 16 cilt halinde mükemmel bir ilmî tahkikle neşretmiştir.
3. Zengin İndeks ve Fihristler: Eser, hadis ricâli, sahâbe müsnedleri, âyetler ve fıkhî konular açısından İslâm dünyasının en kapsamlı ansiklopedik veritabanlarından birine dönüşmüştür.

Günümüz İslâm dünyasında hem hadis inkârcılarının hem de nassları bağlamından koparıp zahiren birbiriyle çatıştıran köktenci yaklaşımların düştüğü en büyük tuzak, parçacı (atomistik) okuma hastalığıdır. Bir hadisi alıp diğerini görmezden gelmek, yahut zâhirî bir çelişki görünce Sünnet'i toptan reddetmek modern bir cehalettir.

İmâm et-Tahâvî'nin Şerhu Müşkili'l-Âsâr ile asırlar ötesinden sunduğu reçete şudur:

• Sünnet Bir Bütündür: Resûlullâh'ın (s.a.v.) 23 yıllık risâlet hayatı boyunca buyurduğu her bir söz, küllî bir hikmet manzumesinin parçalarıdır.
• Metodolojik Ehliyet: Hadis tenkidi ve te'lifi, lügat, usûl, tarih, nesh ve rical ilimlerine bihakkın vâkıf müctehidlerin harcıdır.
• İlimde Edeb ve İtidal: Bir meseleyi anlamamak, o meselenin bâtıl olduğunu göstermez; kusur rivayette değil, fehmin kıtlığındadır.

Tahâvî'nin bu muazzam külliyatı, aklını vahyin emrine veren ve rivayeti dirâyetle taçlandıran ebedî bir diriliş meşalesidir.