Ebû Ca'fer el-Hazzâz: Bağdat İrfanı, Tevekkül-i Mutlak, Fütüvvet ve Gaybî Edeb Külliyâtı

Hicrî üçüncü asır, İslâm tasavvufunun hem kavramsal lügatinin billurlaştığı hem de ameli zühd tecrübesinin metafizik bir marifet ummanına dönüştüğü altın çağdır. Hilafet merkezi Bağdat, bir yandan Şeriat ilimlerinin tedvin edildiği büyük medreselere ev sahipliği yaparken, diğer yandan Dicle'nin sükûnetinde kalplerini Hakk'a rabt eden zâhidlerin manevi meclisleriyle nurlanmaktaydı. Bu kutlu meclislerin başköşesinde yer alan, kelâmı az, sükûtu derin, hali ise baştan başa tevekkül timsali olan müstesna şahsiyetlerden biri Ebû Ca'fer Muhammed b. Ahmed el-Hazzâz el-Bağdâdî hazretleridir.

Hazzâz nisbesi, ham ipek veya kaba kumaş ticaretiyle meşgul olmasından neşet etmiştir. Klasik tabakât müellifleri Ebû Nuaym el-İsfahânî ve Abdurrahman es-Sülemî'nin ittifakla belirttikleri üzere, o, maişetini kendi el emeğiyle kazanan, çarşı ve pazarın keşmekeşinde dahi kalbini mâsivâdan tecrit etmeyi başaran kâmil bir mürşiddir. İpek dokumacılığı gibi sabır ve dikkat isteyen bir mesleğin incelikleri, onun ruhunda ilahi tecellilerin nakış nakış dokunmasına zemin hazırlamıştır.

Ebû Ca'fer el-Hazzâz, Cüneyd-i Bağdâdî'nin sohbet halkasında hususi bir hürmete mazhar olmuş; aynı zamanda Nîşâbur fütüvvet mektebinin büyük pîri Ebû Hafs el-Haddâd'ın Bağdat'a vaki olan tarihi seyahatinde onunla en derin manevi muhasebeleri paylaşan ricalden biri olmuştur. Onun irfanı, lafız kalabalığından uzak, doğrudan nefsin gururunu kıran ve kulu Rabbinin huzurunda mutlak bir acziyet ve teslimiyet makamına yerleştiren saf bir feyz kaynağıdır.

Ebû Ca'fer el-Hazzâz'ın tasavvufi düşüncesinin merkezinde, kul ile Rabbi arasındaki perdelerin en kesifi sayılan 'sebeplere takılıp kalma' (esbâba itimad) marazının tedavisi yer alır. Hazzâz'a göre, rızkı ve varlığı sebeplerden bilmek, zâhirde muvahhid görünürken bâtında gizli bir şirke düşmektir. Hakiki tevekkül, sebepler dünyasında bedenen meşgul olurken kalben sebeplerin fâiliyetini bütünüyle iptal etmektir.

O, tevekkülü şu veciz ifadeyle tanımlar: 'Tevekkül, kalbin sebeplerin gürültüsünden halas olarak doğrudan Cenâb-ı Hakk'ın vaadine mutlak bir sekînetle yaslanmasıdır. Sebepler varsa onlara mağrur olmamak, sebepler yok olduğunda ise asla zerre kadar telaşa kapılmamaktır.' Bu makam, İbrâhîmî bir teslimiyeti iktiza eder; zira ateşin yakıcılığı ateşin zâtından değil, Hakk'ın emrinden ibarettir.

Hazzâz, çarşıda kumaş dokurken tezgâhının sesini zikr-i ilahîye vesile kılmış, ancak kazandığı tek bir dirhemi dahi ertesi güne bırakmayıp fakirlere dağıtarak 'rızkı yarına tehir etmeme' riyazetini yaşamıştır. Ona göre yarına azık biriktirmek, Allah Teâlâ'nın yarınki rezzâkiyetine dair kalpte gizlenen bir şüphe kırıntısıdır. Bu tevekkül-i sırf anlayışı, tasavvuf tarihinde sahilsiz bir umman gibi duran Bağdat zühd mektebinin en berrak pınarlarından biridir.

Tasavvufun ahlaki zeminini teşkil eden fütüvvet (civanmertlik), Ebû Ca'fer el-Hazzâz'ın şahsında en müşahhas tezahürünü bulmuştur. Fütüvvet, sadece bir cömertlik değil, kişinin kendi nefsini daima bütün yaratılmışların altında görmesi ve sahip olduğu her nimeti din kardeşine hiç düşünmeden hibe edebilmesidir. Haşr Sûresi 9. âyette buyurulan 'Kendileri zaruret içinde bulunsalar bile onları kendilerine tercih ederler (îsâr)' fermanı, Hazzâz'ın hayat nizamıdır.

Menkıbelerde nakledildiğine göre, bir gün Ebû Ca'fer'in tezgâhına gelen fakir bir derviş, üzerindeki yırtık hırkayı göstererek örtünecek bir kumaş talep eder. Hazzâz, tezgâhtaki en kıymetli saf ipek kumaşı çıkarıp hiçbir karşılık beklemeksizin dervişe verir. Çarşıdaki diğer tüccarlar 'Bu kumaşın bedeliyle haftalarca geçinebilirdin' dediklerinde, Ebû Ca'fer şu cevabı verir: 'Fütüvvet, Allah için verdiğin şeyin değerini tartıya koymamaktır. Kardeşinin ihtiyacını gördüğün anda kendi nefsinin ihtiyacını hatırlamak fütüvvet dairesinden çıkmaktır.'

O, sûfînin giydiği hırkayı bir imtiyaz veya zâhirî bir kisve olarak değil, nefsani arzuların kefeni olarak telakki etmiştir. Hizmet-i ihvân (kardeşlere hizmet) makamında bulunmayan bir talibin giydiği hırkanın manevi bir ağırlığı yoktur. Hazzâz, müridlerine daima kapıda bir eşik olmayı, gelenin ayağının tozuyla bereketlenmeyi ve hiçbir amelinde karşılık beklememeyi telkin etmiştir.

İslâm tasavvuf tarihinin en çarpıcı dönüm noktalarından biri, Nîşâbur Melâmet mektebinin reisi Ebû Hafs Ömer el-Haddâd'ın maiyetindeki dervişlerle birlikte Bağdat'a yaptığı ziyarettir. Bağdat'ta Seyyidü't-Tâife Cüneyd-i Bağdâdî'nin ev sahipliğinde toplanan mecliste Ebû Ca'fer el-Hazzâz, Horasan ve Irak irfanını birbirine rapteden kilit isimlerden biri olmuştur.

Ebû Hafs'ın dervişlerinin üstün edebi ve sükûneti karşısında Bağdat sûfîleri hayrete düşmüş; Cüneyd, Ebû Hafs'a 'Ashâbına öyle bir edeb öğretmişsin ki sultanların meclislerinde böylesi görülmez' demiştir. Bu esnada mecliste hazır bulunan Ebû Ca'fer el-Hazzâz söz alarak şu derin suali tevcih etmiştir: 'Yâ Ebâ Hafs, bu zâhirî edebin menbaı olan bâtınî edeb nedir?' Ebû Hafs şu mukabelede bulunmuştur: 'Bâtınî edeb, zâhirî edebin zımnında Hakk'ı her an müşahede edip nefsini ademe mahkûm kılmaktır.'

Bu meclis, zühdün ve fütüvvetin Horasan'daki tecellisi ile Bağdat'taki tevhid-i zâtî ve sahv anlayışının kusursuz bir imtizacını doğurmuştur. Hazzâz, Cüneyd'in derin kelâmî ve tasavvufî tahlillerini amel sahasında tecrübe etmiş, iki büyük pîr arasında irfanî bir köprü vazifesi ifa etmiştir.

Sâlikin seyrüslûk yolculuğunda düşebileceği en büyük iki tehlike, ye's (ümitsizlik) ile emn (azaptan emin olma) uçurumlarıdır. Ebû Ca'fer el-Hazzâz, kalbin bu iki felaketten muhafazası için havf (korku) ve recâ (ümit) dengesini bir kuşun iki kanadına benzetmiştir. Kanatlardan biri kırılırsa kuş uçamaz, helak olur.

Hazzâz'a göre havf, nefsin serkeşliğini kıran ve günah meyillerini yakan ilahi bir kamçıdır. Ancak havf, haddini aşıp kulu Allah'ın rahmetinden ümit kesmeye sevk ederse şeytani bir tuzağa dönüşür. Recâ ise kalbe şevk veren, ibadet külfetini lezzete tebdil eden bir nûrdur; fakat havfsız recâ, insanı tembelliğe ve ilahi mekrden emin olma felaketine sürükler.

O, müridlerine şu altın kaideyi vazetmiştir: 'Sıhhat ve afiyet anında havf recâya galip olmalıdır ki nefs günaha cüret edemesin. Ölüm ve hastalık vaktinde ise recâ havfa galip olmalıdır ki kul Rabbine hüsn-i zan ile kavuşsun.' Hazzâz'ın bu pedagojik usûlü, talebelerinin manevi dengesini muhafaza etmiş ve onları aşırılıklardan korumuştur.

Tasavvufun kalbi zikirdir. Zikir, sadece lisanın telaffuz ettiği harflerden ibaret olmayıp, kalbin her atışında Müzeyyin-i Kâinât olan Allah Teâlâ'nın huzurunda uyanık bulunmasıdır. Ebû Ca'fer el-Hazzâz, zikr-i cehrînin (sesli zikir) ibtida makamındaki sâlikler için faydalı olduğunu, ancak müntehî (kemâle ermiş) veliler için zikr-i hafînin (gizli zikir) şart olduğunu beyan etmiştir.

Zikr-i hafî, nefsin havâtırından (vesveseler ve zihinsel dağınıklıklar) tecerrüdün yegâne anahtarıdır. Kalbe gelen düşünceler dört kısımdır: Rahmânî, melekî, nefsânî ve şeytânî. Hazzâz, bu havâtırı tefrik etmenin yolunu şöyle açıklar: 'Eğer bir düşünce seni Hakk'a yaklaştırıyor ve nefsine ağır geliyorsa Rahmânî veya melekîdir. Şayet seni dünyaya meylediyor, şehveti körüklüyor ve ibadetten alıkoyuyorsa nefsânî yahut şeytânîdir.'

Kalpte zikr-i dâim kökleştiğinde, nefsin fısıltıları güneş karşısındaki kar gibi erir. Hazzâz'ın meclisinde bulunan talebeler, onun sükûtunda dahi göğsünden gelen hafif bir kaynama ve zikir uğultusu hissettiklerini nakletmişlerdir. Bu hal, 'Lâ mevcûde illallâh' hakikatinin kalbe nakşolunmasıdır.

İslâm irfanında basiret gözünün perdelenmesinin birincil sebebi midedir. Kursağa giren tek bir şüpheli lokma, kırk gün boyunca kılınan namazın feyzini yok eder ve gece teheccüdüne kalkma şevkini söndürür. Ebû Ca'fer el-Hazzâz, tasavvuf yoluna giren bir talibin ilk imtihanının helal lokma olduğunu ısrarla vurgulamıştır.

Hazzâz, kumaş dokurken kullandığı ipliğin menşeini kılı kırk yararcasına tahkik eder, ipliği büken işçinin hakkını terleri kurumadan fazlasıyla öderdi. Şüpheli bir kaynaktan gelen hiçbir hediye veya yardımı kabul etmez, 'Karnını haram veya şüpheyle dolduran bir kimsenin kalbinden hikmet pınarları fışkırmasını beklemesi, çöplükten gül kokusu ummaya benzer' derdi.

Helal lokma, ihlâsın bâtınî kimyasıdır. İhlâs, ameli sadece Allah rızası için yapmak ve kulun nazarına iltifat etmemektir. Ancak helal ile beslenmeyen bir cesedin ihlâslı amel üretmesi imkânsızdır. Lokma tohumdur, ameller ise o tohumdan biten mahsuldür. Helal tohumdan marifet ve ihlâs meyvesi, şüpheli tohumdan ise riya ve nifak dikeni neşet eder.

Ebû Ca'fer el-Hazzâz'ın irfanında 'Gaybî Edeb', kulun yalnız kaldığı, hiçbir beşerin kendisini görmediği tenhalarda dahi Hakk'ın huzurunda imişçesine edebini muhafaza etmesidir. Çoğu insan halkın huzurunda edebli davranır; fakat gerçek veliler, halvette ve karanlıkta Hakk'ın nazarına karşı azami hayâ ve tazim içindedirler.

Hazzâz'ın nakledilen hallerinden biri şudur: O, tek başına kaldığı bir odada dahi asla ayaklarını uzatıp yatmaz, Rabbinin tecellî-i dâimîsi karşısında iki büklüm bir huşû ile otururdu. Kendisine 'Yâ Ebâ Ca'fer, odada kimse yokken neden bu kadar zahmet çekiyorsun?' diye sual edildiğinde, gözleri yaşararak şu cevabı vermiştir: 'İnsanlardan hayâ edip de her an beni gören, şah damarımdan daha yakın olan Rabbimden hayâ etmemek ne büyük bir nankörlüktür!'

Gaybî edeb aynı zamanda kalbi mâsivâ (Allah'tan gayrı her şey) düşüncesinden korumaktır. Kalp, Beytullâh'tır; oraya Hakk'tan gayrı bir muhabbet veya endişe sokmak manevi bir hürmetsizliktir. Hazzâz, kalbin kapısında bir nöbetçi gibi durarak oraya girmek isteyen dünyevi hevesleri ilahi aşk kılıcıyla defetmiştir.

'Nefsini bilen Rabbini bilir' (Men arefe nefsehû fekad arefe Rabbehû) nebevî hikmeti, Ebû Ca'fer el-Hazzâz'ın seyrüslûk tedrisatının zirvesidir. Nefsi bilmek, onun zâtında yokluk, acziyet, fakr ve kusurdan ibaret olduğunu idrak etmektir. Kul kendi nefsini bu mutlak sıfırlıkta gördüğü anda, Rabbinin mutlak kemâl, izzet, gınâ ve bekâsını müşâhede eder.

Fenâ-i mutlak, sâlikin kendi irade, kudret ve benliğini Hakk'ın irade ve kudretinde ifnâ etmesidir (yok etmesidir). Hazzâz, fenâ makamını şöyle tavsif eder: 'Sen aradan çıkınca geriye sadece O kalır. Suyun deryaya karıştığında damlalığından eser kalmaması gibi, fenâ bulan müridin de benlik iddiaları Hakk'ın tecellisinde erir gider.'

Lakin fenâda takılıp kalmak noksanlıktır; asıl kemâl, fenâdan sonra bekâbillâh makamına ermektir. Bekâ, kulun ilahi ahlakla ahlaklanarak yeniden halkın arasına dönmesi, insanlara şefkatle rehberlik etmesi, ancak kalbini ebediyen Hakk'tan ayırmamasıdır. Ebû Ca'fer, çarşıda ipek dokurken bekâbillâh sırrını bizzat nefsinde yaşayan kâmil bir mürşid idi.

Ebû Ca'fer el-Hazzâz, arkasında hacimli risaleler bırakmamış; ancak onun hikmetli kelâmları ve sarsıcı menkıbeleri, İslâm tasavvufunun temel klasiklerine en kıymetli mücevherler olarak kaydedilmiştir. İmâm-ı Kuşeyrî meşhur er-Risâle'sinde, Ebû Nuaym Hilyetü'l-Evliyâ'da, Şeyh Ferîdüddin Attâr Tezkiretü'l-Evliyâ'da ve Hucvîrî Keşfü'l-Mahcûb'da Hazzâz'ın tevekkül ve fütüvvet sözlerini hüccet olarak zikretmişlerdir.

Onun şu sözü, asırlar boyunca tekkelerde müridlerin ezberlediği bir düstur olmuştur: 'İnsanlar üç kısımdır: Zâhidler dünyayı terk ederler; ârifler hem dünyayı hem ukbâyı terk edip sadece Mevlâ'yı isterler; muvahhidler ise terk ettiklerini bile terk edip Hakk'ın varlığında müstağrak olurlar.'

Netice itibariyle Ebû Ca'fer el-Hazzâz, Bağdat mektebinin safiyetini, helal kazanç ile yüksek irfanın nasıl cem edileceğini ve fütüvvet ruhunun bir cemiyeti nasıl ihya edeceğini hayatıyla ispatlamış ulu bir pîrdir. Onun mirası, modern çağın tüketen ve hırslarla bunalan insanına tevekkülün, kanaatin ve gaybî edebin huzur kapılarını ardına kadar açmaktadır.