Ebû Bekir ez-Zekkâk: Havas Sırları, Tevekkül ve Murakabe Külliyâtı

İslam tasavvuf ve havas literatürünün en gizemli, en derin ve en velut imamlarından biri olan Ebû Bekir Muhammed b. Cafer ez-Zekkâk el-Kebîr (ö. 290/903 civarı), Bağdat ve Mısır irfan mektepleri arasında altın bir halkadır. 'Zekkâk' lakabıyla anılması, gençlik yıllarında deri kırba veya tulum ticaretiyle iştigal etmesinden neşet eder; lakin irfana intisap ettikten sonra dünya ticaretini tamamen terk etmiştir.

Zekkâk, Seyyidü't-Tâife Cüneyd-i Bağdâdî'nin en kadim dostlarından ve sırdaşlarındandır. Aynı zamanda bâtınî vecdin imamı Ebû Saîd el-Harrâz ile uzun yıllar çöllerde, sahralarda ve Haremeyn'de halvet ve riyazet hayatı yaşamıştır. O, zâhirî ilimlerde hadis ve fıkıh sahasında derin bir vukufiyete sahipken; bâtınî sahada âyetlerin havassı, harflerin esrarı ve kalbî murakabenin inceliklerinde kutup mertebesine yükselmiştir.

Zekkâk'ın hayatında en çok zikredilen hususiyet, hiçbir dünyevî vasıta ve azık olmaksızın kızgın çölleri aşması ve bu esnada sergilediği hayret verici tevekkül mertebesidir. Rivayet edilir ki o, Bağdat'tan Mekke'ye kadar olan sahra yolunu tek başına, elinde bir asa dahî olmaksızın defalarca yürümüştür.

Ona 'Çölde ne ile beslendin?' diye sorduklarında şu meşhur cevabı vermiştir: 'Eğer bir kul Hakk'a sıdk ile tevekkül ederse, sahranın kumları onun için un, esen rüzgarı onun için şerbet olur. Rızık zahmetle değil, kısmetledir.' Zekkâk, tevekkülün sebeplerden kaçmak değil, sebepleri yaratan Kudret karşısında mutlak teslimiyete ermek olduğunu ifade etmiştir.

Ebû Bekir ez-Zekkâk, ilk devir Havas ilimlerinin ve harf esrarının en muteber üstatlarındandır. O, harfleri kuru sesler veya şekiller olarak değil; melekût âlemindeki ilahî kelâmın yeryüzündeki izdüşümleri olarak görmüştür. Ebced hesabının ve vefklerin, kâinattaki kozmik mizanı ve ilahî isimlerin rezonansını keşfetmeye yarayan bir manevi geometri olduğunu beyan etmiştir.

Zekkâk uyarır: 'Havas ilmi, nefsin dünyevî arzularını tatmin etmek için bir büyü veya sihir vasıtası değildir. Kim bu ilmi şeriat dairesinden çıkarıp nefsani heveslerine alet ederse, hem dünyada hem ahirette lanetlenir. Hakiki havas, Kur'an âyetlerinin nûruyla kalbi arındırmak ve melekût ordularıyla rabıta kurmaktır.' Onun talebelerine talim ettiği vefkler, şifa, korunma (tahassun) ve tefekkür amaçlıdır.

Cüneyd-i Bağdâdî, Zekkâk'a fevkalade bir hürmet gösterir ve onun sahra tecrübelerini meclislerinde ibretle naklederdi. Cüneyd şöyle demiştir: 'Biz tevekkülü kitaplardan ve kelâmdan okuduk; Zekkâk ise onu bizzat kızgın sahranın göbeğinde yaşadı ve tatbik etti.'

İki büyük imam arasındaki halvet sohbetlerinde tevhidin en çetin sırları müzakere edilirdi. Zekkâk, Cüneyd'e bir gün: 'Tevhid nedir?' diye sormuş; Cüneyd: 'Kıdemi (ezelî olanı) hadesten (sonradan yaratılandan) tecrit etmektir' demiştir. Zekkâk bu sözü işitince: 'Ey Ebû'l-Kāsım! Bu sözünle tevhid denizinin bütün sahillerini dolaştın, fakat derinine dalmadın' diyerek kendi bâtınî şuhûdunu beyan etmiştir.

Zekkâk'ın en yakın manevi yoldaşı Ebû Saîd el-Harrâz idi. Bu iki velî, tasavvuf tarihinde 'Sahranın İki Arslanı' olarak anılır. Birlikte çıktıkları seyahatlerde günlerce konuşmadan sadece kalbî rabıta ile iletişim kurdukları nakledilir.

Harrâz, 'Kitâbü's-Sıdk' adlı eserindeki bazı derin sıdk ve fenâ makamlarını Zekkâk ile yaşadığı müşterek hallerden ilhamla kaleme almıştır. Harrâz der ki: 'Zekkâk ile çölde yürürken bir ceylan sürüsü yanımıza geldi ve Zekkâk'ın elinden ot yedi. Ona 'Bu nedir?' dediğimde; 'Sen nefsini vahşi hayvanlardan arındırırsan, vahşi hayvanlar da senden kaçmaz' cevabını verdi.'

Zekkâk'a göre tasavvufun özü 'Murakabe'dir. Murakabeyi ise kalbin kapısında durup oraya Allah'tan gayrı hiçbir sevginin ve düşüncenin (havâtır) girmesine izin vermeyen uyanık bir bekçilik olarak tarif ederdi.

'Her nefeste Allah'ın huzurunda olduğunu unutan kimse, murakabe ehli olamaz' buyururdu. O, müridlerine nefes kontrolünü ve zikr-i hafîyi (gizli zikir) talim ederdi. 'Dilin zikri güzeldir; fakat kalbin murakabesi olmadan yapılan zikir, rüzgarda savrulan yaprağa benzer' diyerek amelin bâtınî derinliğini öne çıkarmıştır.

Zekkâk, manevi hallerin ve havas sırlarının ifşa edilmesine şiddetle karşı çıkardı. Ona göre Cenâb-ı Hakk'ın kula bahşettiği özel keşifler, tecellîler ve rüyalar birer ilahî emanettir; bunları ehil olmayan kimselere veya avama anlatmak emanete hıyanettir.

'Sırrını koruyan kimse kendi kaderinin efendisidir; sırrını ifşa eden kimse ise o sırrın kölesi olur' derdi. Hallâc-ı Mansûr hadisesinden önce yaşamış olmasına rağmen, sanki o dönemi sezercesine dervişleri sekr anındaki sözleri uluorta söylemekten menetmiş, sahv (uyanıklık ve temkin) halini tavsiye etmiştir.

Zekkâk, hayatının olgunluk devrinde Mısır'a geçmiş ve orada Zünnûn-ı Mısrî'nin talebeleriyle buluşmuştur. Mısır'ın felsefi ve hermetik irfan birikimiyle Bağdat'ın hadis ve fıkıh merkezli tasavvufunu harmanlamıştır.

Mısır meclislerinde Zekkâk'ın tefsir ve havas dersleri büyük yankı uyandırmıştır. Nil nehrinin kenarında kurulan zikir halkalarında, kâinatın yaradılış sırları ve Mârifetullah basamakları müzakere edilmiştir. Mısır ulemâsı onun zühdüne ve kerametlerine bizzat şahitlik ederek onu hürmetle karşılamıştır.

Zekkâk'ın menâkıbında tabiat kanunlarının onun emrine ram olduğuna dair pek çok muteber rivayet mevcuttur. Vahşi yırtıcıların ona boyun eğmesi, kurak sahrada ayak bastığı yerden suların fışkırması, ateşe girdiğinde yanmaması gibi hârikulâde haller nakledilir.

Lakin Zekkâk, kerametlere zerre kadar kıymet vermemiştir. 'Bir adamın havada uçtuğunu veya su üzerinde yürüdüğünü görseniz dahi, onun şeriata ve sünnete olan bağlılığını tartmadan ona velî demeyiniz' düsturunu daima tekrarlamıştır. Ona göre en büyük keramet, haramlardan kaçınmak ve istikamet üzere ömür sürmektir.

Ebû Bekir ez-Zekkâk el-Kebîr, hicri 290 (m. 903) senesi civarında vefat etmiştir. Vefat haberi Bağdat'tan Kahire'ye kadar bütün irfan meclislerinde derin bir hüzünle karşılanmıştır. Cenazesine devrin en büyük imamları ve dervişleri katılmıştır.

Zekkâk'ın mirası, havas ilimlerinin hurafelerden arındırılarak nasıl şer'î ve irfanî bir tefekkür vasıtasına dönüştürülebileceğinin en parlak numunesidir. Tevekkül, murakabe ve sırrın hıfzı üzerine inşa ettiği doktrini, daha sonra Ahmed el-Bûnî, İbnü'l-Arabî ve Şehâbeddin es-Sühreverdî gibi devasa ariflerin kaynakları arasında yer almıştır.