Ebû Bekir ez-Zakkâk: Mısır Mektebi, Amellerin Teftişi, İhlas ve Murâkabe Külliyâtı

İslâm tasavvufunun Mısır havzasındaki serüveni, marifetullahın piri Zünnûn-ı Mısrî (v. 245/859) ile küresel bir boyut kazanmıştır. Zünnûn'un vefatından sonra Fustat şehrinde teşekkül eden ilim ve irfan meclislerinin en parlak temsilcisi, Ebû Bekir ez-Zakkâk el-Kebîr el-Mısrî hazretleridir. "Zakkâk" unvanı, tulum veya kırba imalatıyla meşgul olmasından neşet etmiş olup, o da selefleri gibi elinin emeğiyle geçinen melâmet meşrepli bir ariftir.

Mısır tasavvuf mektebi, Bağdat'ın kelâmî ve nazarî ağırlığına mukabil, kalbî amellerin derinlemesine teftişine, nefsin en kuytu köşelerine sızan riya ve gurur tortularının ayıklanmasına odaklanmıştır. Zakkâk, bu mektebin en titiz "kalp müfettişi" olarak temayüz etmiştir. İbnü'l-Cevzî'nin Sıfatü's-Safve'sinde kaydettiği gibi, Zakkâk gecelerini Nil kenarındaki hücrelerinde gözyaşlarıyla teheccüd kılarak, gündüzlerini ise çarşıda helal rızık peşinde dervişlerine edeb ve ihlas talim ettirerek geçirmiştir.

Ebû Bekir ez-Zakkâk'ın tasavvuf literatürüne en büyük katkısı, «Âfâtü'l-A'mâl» (Amellerin Âfetleri) sahasındaki derin analizleridir. Zakkâk'a göre sıradan günahkârlar masiyet sebebiyle perdelenirken, zâhidler ve âbidler çok defa yaptıkları ibadetlerin getirdiği gizli bir manevi kibirle perdelenirler.

Zakkâk şöyle haykırır: «Amelini beğenen ve onunla Allah katında bir mevki kazandığını zanneden kimse, ameli zayi olmuş bir bedbahttır. Amelin hakiki kemâli, onu ifa ettikten sonra kendi nefsinden değil, Hakk'ın tevfîk ve lütfundan bilmektir.»

Zakkâk'ın tespit ettiği üç gizli amel âfeti:

• Mülâhaza-i Sevâb: İbadeti Allah rızası için değil de sırf Cennet nimetleri veya cehennem korkusu için yapmak; ubûdiyyeti ticarete dönüştürmek.
• Taleb-i Menzilet: İbadeti vesile kılarak kullar nezdinde saygınlık, keramet veya velilik unvanı elde etmeyi arzulamak.
• Rü'yetü'n-Nefs: İbadet anında kendisini ibadeti yapan müstakil bir fail olarak görüp, "lâ havle velâ kuvvete illâ billâh" sırrından gafil olmak.

Tasavvufta "ubûdiyyet" (kulluk), sadece ibadet etmek değil; kulun her hal ve kârda efendisine mutlak teslimiyet içinde olmasıdır. Ebû Bekir ez-Zakkâk, sıdk-ı ubûdiyyeti şöyle tanımlar: «Ubûdiyyet, Allah sana ne verirse versin veya senden neyi alırsa alsın, kalbinde O'na karşı zerrece itiraz hissetmemendir. Verirse şükürde yok olmak, alırsa sabırda fena bulmaktır.»

Zakkâk'a göre hakiki kul, efendisinden ücret talep etmeyen köle gibidir. Eğer bir derviş virdini çekip de ardından dünyevi veya manevi bir genişlik bulamadığı için kederleniyorsa, o derviş Allah'a değil kendi menfaatine kulluk etmektedir. Bu tavizsiz hakikat vurgusu, Mısır tasavvufunu sahte kerametçilikten ve istidraç tehlikelerinden muhafaza eden zırh olmuştur.

Kuşeyrî Risâlesi'nde Zakkâk'ın havf ve recâ konusundaki hikmetleri geniş yer tutar. Zakkâk'a göre havf (Allah korkusu) ve recâ (rahmet ümidi), kuşun iki kanadı gibidir; kanatlardan biri zayıflarsa kuş yere çakılır. Havfın galebe çalması insanı ümitsizliğe (ye's), recânın ölçüsüzleşmesi ise şımarıklığa ve gaflete (emîn olma) sürükler.

Zakkâk bu muvazeneyi şöyle formüle eder:

Sûfinin kalbi, sürekli hâtırların (akla ve kalbe gelen düşüncelerin) taarruzuna maruz kalır. Ebû Bekir ez-Zakkâk, dervişlerine kalbe doğan ilham ve vesveseleri birbirinden ayırt etmenin (Farku'l-Havâtır) kurallarını öğretmiştir. Ona göre kalbe dört kaynaktan hâtır gelir:

1. Hâtır-ı Rahmânî: Şeriata tamamen mutabık, kalbe huzur, huşû ve nur getiren ilhamlar.
2. Hâtır-ı Melekî: İnsanı hayra, ibadete ve infaka sevk eden teşvikler.
3. Hâtır-ı Nefsânî (Hevâ): Şehevî arzulara, menfaate ve rahatlığa çağıran fısıltılar.
4. Hâtır-ı Şeytânî (Vesvese): İnsanı şüpheye, kibre, riyaya ve ümitsizliğe düşüren karanlık dürtüler.

Zakkâk, zikr-i hafî (gizli ve kalbî zikir) ile kalbin cilalanarak bu hâtırların saniyeler içinde teşhis edilip şeytanî ve nefsânî olanların derhal defedilmesi gerektiğini vazetmiştir.

Ebû Bekir ez-Zakkâk, verâ konusunda çağının en tavizsiz âlimlerindendir. Zühdü sadece malı mülkü terk etmek olarak görmez; bilakis kalpte dünya sevgisinin zerresini barındırmamayı şart koşar. Rivayet edilir ki, kendisine hediye edilen bir sepet hurmanın nereden geldiğini araştırırken, hurma bahçesinin sulandığı suyun üzerinde vakıf şüphesi olduğunu öğrenmiş ve o hurmalardan tek bir dane dahi tatmamıştır.

Zakkâk şöyle der: «Midesine şüpheli lokma giren kimsenin kalbinden hikmet nurları kırk gün boyunca kesilir. Diliyle hikmet söylese bile, o hikmet başkalarının kalbine tesir etmeyen kuru bir gürültüden ibaret kalır.» Helal lokma, marifet binasının harcıdır.

İhlas mertebelerinin en son ve en nazik basamağı, kulun ihlaslı olduğunu bile unutmasıdır. Zakkâk hazretlerine: «Kul ne zaman tam muhlis olur?» diye sorulduğunda şu meşhur cevabı vermiştir:

Bu derin tasavvufi idrak, nefsin en son sığınağı olan "ben ihlaslı bir kulum" vehmini de yerle bir ederek kulu saf ubûdiyyet fezasına çıkarır.

Ebû Bekir ez-Zakkâk, Mısır meşâyih meclisinde Ebû Ali er-Rûzbârî ve Ebû Ali el-Kâtib gibi dev ariflerle hemhâl olmuştur. Bir defasında Rûzbârî ile tevhidin hakikati üzerine müzakere ederken, Rûzbârî'nin ilmi genişliği ile Zakkâk'ın kalbî derinliği birbirini tamamlayan iki nehir gibi birleşmiştir.

Bağdat'tan ve Şam'dan Mısır'a gelen seyyah dervişler mutlaka Zakkâk'ın meclisine uğrar, onun feyzinden nasip alırlardı. Zakkâk onlara her daim cemaat şuurunu, kardeşlik hukukunu ve gıybetten kaçınmayı vasiyet ederdi.

Tasavvufta "basiret", zahir gözünün gördüğü kabuğun altındaki ilâhî kudret nakışlarını okuyan kalbî gözdür. Zakkâk, basiretin ancak üç şeyle nurlanacağını ifade eder:

1. Gözü harama bakmaktan kesinlikle korumak.
2. Dili gıybet, yalan ve mâlâyâniden muhafaza etmek.
3. Nefsi helal lokmayla ve az yemekle terbiye etmek.

Bu üç esasa riayet eden müridin kalbinde firâset nuru parlar. Zakkâk'ın firâsetine dair çağdaşları pek çok vaka nakletmişler, onun dervişlerin kalbinden geçen vesveseleri henüz dile dökülmeden keşfedip tedavi ettiğini şehadet etmişlerdir.

Hicrî 300 senesi civarında Fustat'ta vefat eden Ebû Bekir ez-Zakkâk el-Mısrî, arkasında tertemiz bir sülûk ananesi bırakmıştır. Sülemî, Kuşeyrî, Hucvîrî ve İbnü'l-Mülakkın gibi bütün tasavvuf otoriteleri, onun ameldeki sıdkını ve ihlastaki yüksek derecesini ittifakla övmüşlerdir.

Onun kelâmı, asırlar sonra Gazâlî'nin İhyâu Ulûmi'd-Dîn'inde "İhlas ve Niyet" bahsinin temel kaynakları arasında zikredilmiş, Osmanlı tekkelerinde dervişlerin seyrüsülûk terbiyesinde birer meşale olarak okunmuştur.