Ebû Bekir et-Turtûşî: Sirâcü'l-Mülûk, Siyaset Ahlâkı, Zulmün Harabiyeti ve İskenderiye Zühdü Külliyâtı

Hicrî beşinci ve altıncı asırlar, Endülüs'ün Mülûkü't-Tavâif (Tavaif-i Mülûk) denilen küçük beyliklere bölündüğü, siyasi parçalanmanın ve ahlaki gevşemenin yaşandığı trajik bir devirdir. Bu buhranlı iklimde, İberya Yarımadası'nın kuzeydoğusundaki Turtûşe (Tortosa) şehrinde dünyaya gelen Ebû Bekir Muhammed b. el-Velîd et-Turtûşî —tanınan adıyla İbn Ebî Rande (ö. 520/1126)— hakikat arayışıyla yollara düşen ulu bir ilim ve zühd seyyahıdır.

Turtûşî, Endülüs'ün büyük fakihi Ebü'l-Velîd el-Bâcî'den fıkıh ve usûl okuduktan sonra ilim tahsili için doğuya hicret etti. Mekke, Medine, Kudüs, Şam, Bağdat ve Basra'yı dolaştı; Ebû Bekir eş-Şâşî, Ebû İshak eş-Şîrâzî gibi devrin zirve isimleriyle görüştü. Seyahatlerinin sonunda Mısır'ın İskenderiye şehrine yerleşti ve orada kurduğu ders halkasıyla Mağrip ile Maşrık arasında canlı bir irfan köprüsü kurdu.

İbn Hallikân ve Zehebî, onun zühdünü, dünyadan istiğnasını, sultanların sofralarına oturmaktan kaçınan tavizsiz takvasını ve halkı Hakk'a çağıran heybetli duruşunu övgüyle zikreder.

Turtûşî'nin dünya siyaset düşüncesine armağan ettiği en büyük şaheseri Sirâcü'l-Mülûk (Hükümdarların Kandili / Çerağı) adlı eseridir. Fâtımî veziri Me'mûn el-Batâihî'nin talebi üzerine kaleme alınan bu eser, kuru bir nasihat kitabı olmanın çok ötesinde; İslâm şeriatı, kadim şark hikmeti, tarihî tecrübeler ve ahlak felsefesini mezceden ansiklopedik bir devlet ve adalet felsefesidir.

Eser altmış dört fasıldan müteşekkildir. Turtûşî, kitabın mukaddimesinde hükümdarın vazifesini 'Hakk'ın yeryüzündeki gölgesi olarak adaleti ikame etmek, mazlumu zalimden korumak ve tebaayı emanet-i ilahiye bilmek' şeklinde hülasa eder.

Eserde Kur'an ayetleri ve nebevi hadislerin yanı sıra Hz. Ömer'in, Nuşirevan'ın, İskender'in ve İslâm halifelerinin ibret dolu siyasi kararları tahlil edilir. Siyaset, Turtûşî nezdinde hile ve entrika sanatı değil; ahlakın cemiyet nizamına giydirilmiş libasıdır.

Sirâcü'l-Mülûk'un kalbinde yatan en sarsıcı epistemolojik ve teolojik kaide şudur:

Turtûşî bu kaideyi şöyle izah eder: Cenâb-ı Hak, kâinatı adalet mizanı üzerine yaratmıştır. Kafir bir hükümdar tebaasına adaletle muamele eder, zulmü engeller ve hak sahibine hakkını verirse, Allah onun devletine dünyada beka ve istikrar lütfeder. Buna mukabil, mümin olduğunu iddia eden bir hükümdar zulmeder, haksız vergiler koyar, rüşvete göz yumar ve mazlumun ahını alırsa, o devlet en kısa zamanda yıkılmaya ve zevale mahkûmdur.

Zulüm, kainatın ontolojik dengesini bozan bir fesattır. Mazlumun ahı ile Allah arasında perde yoktur; o ah gökleri titretir ve zalimlerin tahtlarını başlarına yıkar.

Turtûşî, hükümdarların saraylarında alkış tutan dalkavuk ulemayı en büyük fitne sebebi sayar. Ona göre sultanları helake sürükleyen, etraflarını saran menfaatperestlerin onlara kusurlarını göstermemesi ve her fiillerini övmesidir.

Fâtımî vezirine hitaben yazdığı mektuplarda şu ihtarda bulunur: 'Ey Vezir! Bilmiş ol ki, üzerinde oturduğun makam senden öncekilerden sana miras kaldı, senden sonrakilere de devrolacaktır. Eğer bu makam baki olsaydı sana sıra gelmezdi. Öyleyse yarın tek bir kefenle gireceğin daracık kabri ve her zerrenin hesabının sorulacağı mîzanı hatırından çıkarma!'

Hükümdarın en hayırlı dostunun, onun yüzüne karşı hatalarını perdesizce söyleyen muttakî âlimler olduğunu; en tehlikeli düşmanının ise onun her zulmüne kılıf uyduran sahte fakihler olduğunu açıkça beyan eder.

Sirâcü'l-Mülûk, modern iktisat ve sosyolojinin öncüsü İbn Haldun'un Mukaddime'deki teorilerini iki asır önceden müjdeleyen muazzam iktisadi tahliller barındırır.

Turtûşî, devletlerin zenginliğinin hazinelerdeki altın yığınlarıyla değil, halkın refahı ve üretimiyle kaim olduğunu belirtir. Eğer hükümdar gayr-i meşru vergiler (mükûs) koyarak çiftçinin, tüccarın ve zanaatkarın emeğini gasp ederse; insanlar üretmekten vazgeçer, tarlalar ekilmez olur, çarşılar tenhalaşır ve neticede devletin vergi gelirleri de sıfıra iner.

Memleketin imarı adalete, harabiyeti ise zulme bağlıdır. Turtûşî: 'Halkı soymak devleti zenginleştirmez; bilakis devleti ayakta tutan ana damarları keser' diyerek iktisadi adaletin devlet bekası için hayati olduğunu ispat eder.

Turtûşî sadece siyaset alanında değil, dini hayatın arındırılması sahasında da abidevi bir mücadele vermiştir. Onun meşhur eseri Kitâbü'l-Bida' ve'l-Havâdis, İslâm düşüncesinde bid'atler üzerine yazılmış en erken ve en yetkin müstakil monografilerdir.

Müellif bu eserinde; halk arasına giren hurafeleri, din kisvesi altında meşrulaştırılan bâtıl ritüelleri, türbelerde yapılan aşırılıkları ve sünnete aykırı ihdas edilen ibadet şekillerini tek tek teşhir eder.

Ona göre hakiki dindarlık ve tasavvuf, Resûlullah'ın (s.a.v.) ve ashabının yoluna kıl payı uymaktır. Dinde 'iyi niyetle' dahi olsa sünnete muhalif bir şey uydurmak, vahyin noksan olduğunu iddia etmek manasına gelen büyük bir cinayettir.

Turtûşî, İskenderiye'de kurduğu mescitte hem fıkıh ve hadis dersleri verir hem de talebelerinin kalbî terbiyesini bizzat üstlenirdi. Kendisi son derece kanaatkâr bir hayat yaşar, günde birkaç zeytin ve kuru ekmekle yetinirdi.

Mısır zenginlerinin ve devlet ricalinin kendisine gönderdiği binlerce dinarlık vakıf ve hediyeleri elinin tersiyle iter, bunları derhal yoksul talebelere ve fakirlere dağıttırırdı. 'Dünyayı arkasına atan kimsenin peşinden dünya koşar; dünyaya koşan kimseyi ise dünya zelil eder' derdi.

Talebelerine sadece ibare çözmeyi değil; hakkı müdafaa etmeyi, haram şüphesi taşıyan her şeyden vebâdan kaçar gibi kaçmayı ve ilmin izzetini paraya satmamayı öğretti.

Sirâcü'l-Mülûk'ta devlet idaresinin en mühim sütunu olarak istişare (şûrâ) ve liyakat vaz' edilir. Turtûşî, kendi aklına güvenip ehl-i vukufla meşveret etmeyen bir hükümdarın eninde sonunda felakete yuvarlanacağını belirtir.

Liyakat konusunda ise Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) 'Emanet ehline verilmediği zaman kıyameti bekle' ihtarını şerh eder. Bir memuriyete, kadılığa veya kumandanlığa liyakatli olan varken akrabalık, rüşvet veya dalkavukluk sebebiyle ehliyetsiz birinin tayin edilmesini devlete ve millete yapılmış en büyük hıyanet sayar.

Ehil kadrolarla çalışan zayıf bir hükümdarın devleti yönetebileceğini; lakin hain ve ehliyetsiz kadrolarla çalışan dâhi bir hükümdarın bile memleketi batıracağını tarihî misallerle sergiler.

Ebû Bekir et-Turtûşî, doğu seyahatleri esnasında çağdaşı Hüccetü'l-İslâm İmam Gazâlî ile de görüşmüş ve onun fikir dünyasını yakından tetkik etmiştir. Gazâlî'nin İhyâu Ulûmi'd-Dîn eseri Endülüs'e ulaştığında yaşanan tartışmalarda Turtûşî'nin kanaatleri büyük bir ağırlık taşımıştır.

Turtûşî, Gazâlî'nin zekâsına, zühdüne, felsefecilere vurduğu darbelere ve nefis terbiyesindeki derinliğine büyük hürmet beslemekle birlikte; İhyâ'da yer alan bazı zayıf hadisler ve tasavvufi şathiyeler konusunda tenkitlerini de ilmi bir vakarla kaydetmiştir.

Bu tavır, Turtûşî'nin ne derece müstakil bir dirayete sahip olduğunu, dostluk ve hürmetin hakikatin önüne geçmesine asla izin vermeyen Ehl-i Sünnet omurgasını nasıl titizlikle koruduğunu gösterir.

Ebû Bekir et-Turtûşî, hicrî 520 (miladî 1126) yılında İskenderiye'de ebediyet âlemine göçtüğünde, cenazesine on binlerce insan katılmış ve arkasından bütün İslâm beldelerinde gıyabi namazlar kılınmıştır.

Onun Sirâcü'l-Mülûk'u, Osmanlı devlet ricali ve pâdişâhları tarafından da defalarca Türkçeye tercüme edilmiş; Yavuz Sultan Selim'den Kanunî Sultan Süleyman'a kadar pek çok hükümdarın başucu siyaset kitabı olmuştur.

Turtûşî'nin mirası; gücün ahlakla, iktidarın adaletle, ilmin takva ile terbiye edilmediği hiçbir nizamın ayakta kalamayacağını haykıran ebedî bir feryattır. Onun yaktığı 'hükümdarların kandili', zulmün karanlıklarını dağıtan ve insanlığa adalet güneşi altında yaşama şerefini hatırlatan ölümsüz bir ışıktır.